Wikipedia
Phân bố các di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh

Di sản văn hóa phi vật thể (tiếng Anh: Intangible cultural heritage) là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác. Công ước 2003 của UNESCO bác bỏ việc xếp hạng di sản văn hóa phi vật thể nên không có khái niệm xếp hạng di sản theo cấp tỉnh, cấp quốc gia hay cấp thế giới.[1]

Ở cấp độ toàn cầu, Di sản văn hóa phi vật thể có danh sách được UNESCO đưa ra để ghi danh giá trị của các di sản văn hóa phi vật thể trên thế giới. Danh sách này được bắt đầu năm 2001 với 19 di sản, năm 2003 danh sách có thêm 28 di sản. Danh sách tiếp theo được lập vào ngày 25 tháng 11 năm 2005. Mỗi di sản văn hóa phi vật thể muốn có tên trong danh sách phải được một hoặc nhiều quốc gia đề cử cho UNESCO trước khi được một ủy ban của tổ chức này xem xét khả năng đưa vào danh sách.

Tại hội nghị lần thứ 3 họp tại Istanbul tháng 11/2008, để nâng cao nhận thức về tính cấp thiết của vấn đề bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, Ủy ban liên chính phủ về bảo tồn Di sản phi vật thể đã đưa ra hai danh sách:

  • Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại
  • Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp

Các kiệt tác truyền khẩu và phi vật thể nhân loại đã được công bố trước đây nay được chuyển vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loạiSửa đổi

Danh sách này biểu hiện sự đa dạng của các di sản văn hóa phi vật thể và giúp nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của các di sản đó. UNESCO đã công bố 90 di sản trong năm 2008 (trước đây đã được công bố là kiệt tác), 76 di sản trong năm 2009 và 47 di sản trong năm 2010[2].

Tính đến cuối năm 2010, có 213 di sản được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại[2]. Thống kê cụ thể như sau:

VùngSố lượng di sản phi vật thể đại diện của nhân loạiSố nước/vùng lãnh thổ có di sảnSố lượng di sản đa quốc giaGhi chú
Châu Phi17153
Các nước Arập11122Trong đó có 1 di sản chung với khu vực châu Âu và Bắc Mỹ, 1 di sản với khu vực châu Âu và Bắc Mỹ và khu vực châu Á-Thái Bình Dương.
Châu Á–Thái Bình Dương10220[E]4Trong đó có 1 di sản chung với khu vực châu Âu và Bắc Mỹ, 1 di sản chung với các nước Arập và khu vực châu Âu và Bắc Mỹ.
Châu Âu và Bắc Mỹ5721[F]5Trong đó có 1 di sản chung với các nước Arập, 1 di sản với các nước Arập và châu Á-Thái Bình Dương, 1 di sản với khu vực châu Á-Thái Bình Dương.
châu Mỹ Latinh và Caribbe30163
Tổng số2138413

Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấpSửa đổi

Cũng từ năm 2008, UNESCO bổ sung thêm Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp, gồm các di sản phi vật thể mà cộng đồng có liên quan và các quốc gia thành viên UNESCO cần có các biện pháp khẩn cấp để bảo tồn. Danh sách này góp phần huy động sự hợp tác quốc tế và sự hỗ trợ cho các bên liên quan để thực hiện các biện pháp bảo vệ thích hợp. Trong năm 2009, UNESCO công bố 12 di sản và trong năm 2010 là 10 di sản thuộc nhóm này.

Quốc gia/vùng lãnh thổTên di sảnNăm được công nhận
  Trung QuốcMeshrep2010
  Trung QuốcKỹ thuật đóng thuyền không thấm nước của Trung Quốc2010
  Trung QuốcWooden movable-type printing of China2010
  CroatiaHát Ojkanje2010
  Việt NamCa trù2009
  PhápCantu ở paghjella: trường ca và nghi thức tế lễ truyền miệng trên đảo Cors2009
  Mông CổMongol Biyelgee, vũ điệu dân gian cổ truyền Mông Cổ2009
  Mông CổMongol Tuuli, thiên sử thi Mông Cổ2009
  Trung QuốcLễ hội năm mới của dân tộc Khương2009
  BelarusRite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)2009
  MaliThe Sanké mon: collective fishing rite of the Sanké2009
  LatviaKhông gian văn hóa Suiti2009
  Trung QuốcMeshrep2009
  Trung QuốcTraditional design and practices for building Chinese wooden arch bridges2009
  Trung QuốcKĩ thuật dệt vải cổ truyền của dân tộc Lê (đảo Hải Nam): xe sợi, nhuộm, dệt và thêu2009
  Mông CổNhạc cổ truyền của Tsuur2009
  KenyaTraditions and practices associated to the Kayas in the sacred forests of the Mijikenda2009

Ngoài ra, trong năm 2009, UNESCO cũng ghi danh ba di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp nhất theo điều 18 của Công ước về Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (tiếng Anh: Register of best Intangible Heritage safeguarding activities - Article 18).

Quốc gia/vùng lãnh thổTên di sảnNăm được công nhận
  Tây Ban NhaCentre for traditional culture – school museum of Pusol pedagogic project2009
  IndonesiaEducation and training in Indonesian Batik intangible cultural heritage for elementary, junior, senior, vocational school and polytechnic students, in collaboration with the Batik Museum in Pekalongan2009
  Bolivia

  Chile

  Peru

Safeguarding intangible cultural heritage of Aymara communities in Bolivia, Chile and Peru2009

Di sản phi vật thể tại Việt NamSửa đổi

STTTên di sản văn hóa phi vật thểĐịa điểmDanh mụcNăm công nhận
1Nhã Nhạc, Âm nhạc cung đình Việt NamThừa Thiên – HuếĐại diện cho nhân loại2003
2Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây NguyênKon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk NôngLâm ĐồngĐại diện cho nhân loại2005
3Dân ca Quan họBắc Ninh, Bắc GiangĐại diện cho nhân loại2009
4Hát Ca trùBắc Ninh, Bắc Giang, Hà Nam, Hà Tĩnh, Hải Dương, Hưng Yên, Nam Định, Nghệ An, Ninh Bình, Phú Thọ, Quảng Bình, Thái Bình, Thanh Hóa, Vĩnh Phúc, Hà NộiHải PhòngCần được bảo tồn khẩn cấp2009
5Hội Gióng ở Đền Sóc và Đền Phù ĐổngThành phố Hà NộiĐại diện cho nhân loại2010
6Hát xoanPhú ThọĐại diện cho nhân loại2011
7Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương Đại diện cho nhân loại2012
8Đờn ca tài tử Nam Bộ An Giang, Bà Rịa-Vũng Tàu, Kiên Giang, Hậu Giang, Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Trà Vinh, Đồng Tháp, Long An, Bến Tre, Vĩnh Long, Tây Ninh, Bình Phước, Bình Thuận, Lâm Đồng, Đồng Nai, Bình Dương, Ninh Thuận và thành phố Hồ Chí Minh, Cần ThơĐại diện cho nhân loại2013
9Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh Nghệ AnHà TĩnhĐại diện cho nhân loại2014
10Nghi lễ Kéo coHàn Quốc, Philippines, CampuchiaViệt Nam (Lào Cai, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Bắc Ninh)Đại diện cho nhân loại2015
11Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt NamNam Định, Hà Nam, Ninh Bình, Hà Nội, Thái Bình, Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng, Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Phú Thọ, Lạng Sơn, Hòa Bình, Lào Cai, Yên Bái, Tuyên Quang, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Thừa Thiên HuếThành phố Hồ Chí MinhĐại diện cho nhân loại2016
12Bài chòiQuảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận thuộc miền Trung Việt Nam.Đại diện cho nhân loại2017
13Nghi lễ Then của người Tày, Nùng và TháiTỉnh Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái, Bắc Giang, Quảng Ninh và Thái Nguyên.[3]Đại diện cho nhân loại2019
Đề cử trong các năm tiếp theo
1Nghệ thuật Sơn màiViệt Nam: Nam Định (Làng sơn mài Cát Đằng), Bình Dương (Làng sơn mài Tương Bình Hiệp) và Hà Nội (Làng sơn mài Hạ Thái, Làng sơn mài Duyên Trường, Làng sơn mài Bối Khê và Làng sơn mài Sơn Đồng)

Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản

Đại diện cho nhân loại2027
2Nghệ thuật hát xẩmNinh Bình, Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Thái Bình, Nam Định, Nghệ An, Thanh HóaĐại diện cho nhân loại2022
3Nghệ thuật Xòe TháiTỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái (do Yên Bái chủ trì).[4]Đại diện cho nhân loại2020
4Sử thi Tây NguyênTây NguyênCần phải bảo vệ khẩn cấp2027
5Nghề làm tranh Đông HồTỉnh Bắc NinhCần phải bảo vệ khẩn cấp2024
6Tri thức và thực hành Thổ canh hốc đá của các dân tộc thiểu số vùng Cao nguyên đá Hà GiangTỉnh Hà GiangĐại diện cho nhân loại2023
7Nghệ thuật Dù Kê của người KhmerSóc Trăng, An Giang và Trà VinhĐại diện cho nhân loạiĐang bắt đầu khởi động (Trà Vinh)
8Nghề làm gốm của người ChămNinh ThuậnĐại diện cho nhân loại2021
9Nghi lễ Cấp sắc của người DaoYên Bái, Lào Cai, Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Sơn La.Đại diện cho nhân loại2025
10Múa rối nướcBắc Ninh, Hà Nội, Hưng Yên, Hải DươngĐại diện cho nhân loại2026

Nhầm lẫn là di sản thế giớiSửa đổi

Có một số cách hiểu sai và quan niệm sai lầm về di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam khi thường xếp chung vào danh mục các di sản thế giới. TS Frank Proschan trình bày tại hội thảo “Huy động truyền thông trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể” ở Hà Nội. Tại buổi thuyết trình này, TS Frank Proschan một lần nữa mong muốn tất cả hãy cùng xem xét kỹ định nghĩa về di sản văn hóa phi vật thể trong Công ước 2003 và một số hệ quả quan trọng rút ra từ định nghĩa đó. Ông cũng bàn về vấn đề sở hữu và tại sao Công ước 2003 lại bác bỏ quan điểm di sản văn hóa phi vật thể là di sản chung của nhân loại. Theo Công ước 2003, “chính các cộng đồng, nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân, những người thực hành một biểu đạt văn hóa nào đó, và chỉ họ mà thôi, mới có thể là những người công nhận nó là một bộ phận cấu thành di sản văn hóa phi vật thể của họ, và chỉ họ mới có thể xác định được giá trị của nó”. TS Frank Proschan chỉ ra 3 cụm từ có thể gây hiểu nhầm thường gặp ở Việt Nam là: Di sản văn hóa phi vật thể thế giới; Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; UNESCO công nhận.[5]

UNESCO có danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại nhưng quan điểm của UNESCO cho rằng, di sản là của cộng đồng, không có di sản nào của chung nhân loại cả. Việc ghi danh là ghi danh trong một danh sách của UNESCO được các quốc gia đệ trình lên, còn chủ nhân của di sản không ai khác chính là cộng đồng. Theo cách cắt nghĩa này có thể hiểu: Quan họ là di sản của cộng đồng người dân ở Bắc Ninh, Bắc Giang. Không gian Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên thuộc về đồng bào ở Tây Nguyên, hay di sản Thực hành Then của cộng đồng Tày, Nùng, Thái chứ không phải của cả nhân loại

Di sản văn hóa phi vật thể thuộc về cộng đồng, và chỉ duy nhất thuộc về cộng đồng. Di sản văn hóa phi vật thể không thuộc về quốc gia, nhà nước, dân tộc hay nhân loại cũng như toàn thế giới. Điều này vẫn đúng cho dù di sản đó được kiểm kê, tư liệu hóa, đăng ký, đề cử, ghi danh… Trạng thái của một di sản văn hóa phi vật thể không thay đổi được khi UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại hay danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, nghĩa là di sản vẫn thuộc về cộng đồng của nó và không trở thành “di sản thế giới”, hay tài sản của nhân loại nói chung.[6]

Xem thêmSửa đổi

Chú thíchSửa đổi

Liên kết ngoàiSửa đổi

  • UNESCO - Trang web chính thức của UNESCO