Đa dạng sinh học

bộ môn nghiên cứu sự đa dạng và biến đổi của sự sống trên Trái Đất

Đa dạng sinh học (tiếng Anh: biodiversity) là bộ môn nghiên cứu sự đa dạng và biến đổi của sự sống trên Trái Đất. Đa dạng sinh học thường là phép đo biến dị mức độ di truyền, cá thể loàihệ sinh thái.[1] Đa dạng sinh học trên cạn thường diễn ra nhiều hơn ở gần đường xích đạo[2] – đây là hệ quả của khí hậu ấm và sản lượng sơ cấp cao.[3] Đa dạng sinh học không được phân bố đều trên khắp Trái Đất và diễn ra với mật độ lớn hơn ở các vùng nhiệt đới.[4] Những hệ sinh thái rừng nhiệt đới này chiếm ít hơn 10% bề mặt Trái Đất và là nơi 90% các loài sinh sống trên thế giới.[5] Sinh học biển thường có tần suất cao hơn dọc theo các bờ biển ở phía Tây Thái Bình Dương, nơi nhiệt độ mặt biển đạt mức cao nhất và nằm ở dải vĩ độ trung bình trên tất cả các đại dương. Thường có những gradient vĩ độ trong đa dạng loài.[6] Đa dạng sinh nói chung có xu hướng tập hợp tại những điểm nóng[7] và có dấu hiệu gia tăng theo thời gian,[8][9] nhưng có khả năng sẽ diễn ra chậm trong tương lai.[10]

Một mẫu nấm thu thập được vào mùa hè năm 2008 tại các khu rừng hỗn hợp nằm ở miền Bắc Saskatchewan, gần thị trấn LaRonge, Canada. Đây là ví dụ chứng minh tính đa dạng của loài nấm. Trong tấm hình này còn hiện diện cả lá địa yrêu.

Dấu hiệu thay đổi môi trường nhanh thường là nguyên nhân dẫn đến những sự kiện tuyệt chủng.[11][12][13] Ước tính rằng hơn 99% tất cả các loài từng sống trên Trái Đất (lên tới hơn 5 tỷ loài)[14] đã bị tuyệt chủng.[15][16] Những ước tính về số lượng loài đang hiện diện Trái Đất rơi vào khoảng 10 triệu đến 14 triệu loài,[17] trong đó 1,2 triệu loài đã được ghi thành tài liệu, còn hơn 86% loài chưa được mô tả.[18] Gần đây vào năm 2016, các nhà khoa học đưa ra báo cáo rằng ước tính 1 nghìn tỷ loài có mặt trên Trái Đất hiện nay, nhưng chỉ 0,001% loài được mô tả.[19] Tổng số cặp DNA cơ sở liên quan trên Trái Đất ước tính là 5,0 x 1037 và nặng 50 tỷ tấn.[20] Bên cạnh đó, tổng số sinh khối của sinh quyển được ước tính lên tới 4 x 1012 tấn (tức tương đương hàng tỷ tấn cacbon).[21] Tháng 7 năm 2016, giới khoa học báo cáo rằng đã xác định 355 đoạn gen đến từ tổ tiên chung gần nhất của muôn loài (LUCA) của tất cả các sinh vật sống trên Trái Đất.[22]

Tuổi thọ của Trái Đất rơi vào khoảng 4,54 tỷ năm.[23][24][25] Bằng chứng sớm nhất về sự sống trên Trái Đất có niên đại ít nhất từ 3,5 tỷ năm về trước,[26][27][28] diễn ra trong kỷ nguyên Đại Tiền Thái cổ sau khi một lớp vỏ địa chất bắt đầu đông đặc lại bởi thời gian nóng chảy của liên đại Hỏa thành. Những hóa thạch thảm vi sinh đã được phát hiện tại một cát kết có tuổi thọ 3,48 tỷ năm ở miền Tây Úc.[29][30][31] Những bằng chứng vật lý đầu tiên khác của một chất sinh họcthan chì được phát hiện tại những tảng đó có tuổi thọ 4,1 tỷ năm ở Tây Úc.[32][33] Theo lời một trong các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng: "Nếu sự sống sinh sôi tương đối nhanh trên Trái Đất... thì đó có thể là chuyện bình thường trong vũ trụ."[32]

Kể từ khi sự sống khởi nguồn trên Trái Đất, 5 vụ tuyệt chủng lớn và một số vụ tuyệt chủng nhỏ đã gây nên tổn thất lớn và đột ngột về mặt đa dạng sinh học. Liên đại Hiển sinh (tức 540 triệu năm trở lại đây) đánh dấu sự gia tăng nhanh chóng về mặt đa dạng sinh học thông qua bùng nổ kỷ Cambri—thời kỳ mà phần lớn ngành sinh vật đa bào lần đầu xuất hiện.[34] 400 triệu năm kế tiếp chứng kiến những tổn thất đa dạng sinh học lặp lại và được định loại là sự kiện tuyệt chủng hàng loạt. Trong Kỷ Than Đá, vụ rừng nhiệt đới sụp đổ là nguyên nhân tước đi sự sống của nhiều loài thực vậtđộng vật.[35] Sự kiện tuyệt chủng kỷ Permi–kỷ Trias diễn ra 251 triệu năm trước là thảm họa tồi tệ nhất, làm cho các loài động vật có xương phải mất tới 30 triệu năm để phục hồi số lượng cá thể.[36] Thảm họa gần nhất là Sự kiện tuyệt chủng Phấn Trắng-Cổ Cận xảy ra 65 triệu năm về trước và gây nhiều chú ý hơn các thảm họa khác vì nó đã làm tuyệt chủng các loài khủng long không bay.[37]

Khoảng thời gian kể từ khi xuất hiện con người đã cho thấy dấu hiệu của sự sụt giảm đa dạng sinh đang diễn ra không ngừng nghỉ, đi kèm với đó là tổn thất đa dạng di truyền. Trong sự kiện tuyệt chủng Holocen, sự suy giảm đa dạng sinh chủ yếu gây ra bởi tác động của con người, mà cụ thể là hành vi phá hủy sinh cảnh.[38] Ngược lại, đa dạng sinh học lại tác động tích cực tới sức khỏe của con người, bất chấp có một số ít những tác động tiêu cực đã được nghiên cứu.[39]

Liên Hiệp Quốc (LHQ) đã chỉ định giai đoạn 2011–2020 là Thập kỷ đa dạng sinh học của Liên Hợp Quốc,[40] còn giai đoạn 2021–2030 là Thập kỷ khôi phục hệ sinh thái của Liên Hiệp Quốc. Theo bản Báo cáo Đánh giá Toàn cầu về Đa dạng sinh học và Dịch vụ Hệ sinh thái[41] của IPBES đưa ra vào năm 2019, 25% các loài thực vật và động vật trên hành tinh đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng do hoạt động của con người.[42][43][44] Tháng 10 năm 2020, một báo cáo khác của IPBES phát hiện những hành vi gây tổn thất đa dạng sinh học cũng là nguyên nhân gây nên các đại dịch.[45]

Năm 2020, ấn bản thứ 5 của báo cáo Triển vọng Đa dạng sinh học toàn cầu của LHQ được đưa ra.[46] Đây được xem là "bản báo cáo cuối cùng" cho Mục tiêu Đa dạng sinh học Aichi, – loạt 20 mục tiêu đặt ra lúc khởi đầu Thập kỷ Đa dạng sinh học của LHQ vào năm 2010 rằng hầu hết trong số chúng được cho là sẽ đạt được vào cuối năm 2020. Ấn bản này cho hay không có bất kì mục tiêu nào liên quan đến bảo vệ hệ sinh thái và thúc đẩy tính bền vững được đáp ứng đầy đủ.[47]

Lịch sử của thuật ngữSửa đổi

  • 1916 – Thuật ngữ biological diversity được lần đầu sử dụng bởi J. Arthur Harris trong nghiên cứu "The Variable Desert," Scientific American, JSTOR 6182: "Tuyên bố trần trụi rằng khu vực có hệ thực vật phong phú về số chi và loài [và] có nguồn gốc và quan hệ đa dạng là hoàn toàn không đủ để miêu tả về tính đa dạng sinh học thật sự của nó."
  • 1975 – Thuật ngữ natural diversity được giới thiệu (bởi Bộ phận khoa học về Bảo tồn Thiên nhiên trong cuốn nghiên cứu "The Preservation of Natural Diversity." vào năm 1975)
  • 1980 – Thomas Lovejoy giới thiệu thuật ngữ biological diversity tới cộng đồng khoa học trong một cuốn sách.[48] Nó nhanh chóng được sử dụng phổ cập.[49]
  • 1985 – Theo Edward O. Wilson, cụm từ rút gọn biodiversity được đặt ra bởi W. G. Rosen: "Diễn đàn quốc gia về Đa dạng sinh học (BioDiversity) ... do Walter G.Rosen lập ra ... Tiến sĩ Rosen là người đại diện cho dự án NRC/NAS trong suốt các giai đoạn lên kế hoạch của dự án. Ngoài ra, ông còn giới thiệu cụm từ biodiversity".[50]
  • 1985 - Thuật ngữ "biodiversity" xuất hiện trong một bài viết có nhan đề "A New Plan to Conserve the Earth's Biota" của Laura Tangley.[51]
  • 1988 - Thuật ngữ biodiversity lần đầu xuất hiện trong một ấn phẩm.[52][53]
  • Ngày nay - thuật ngữ vẫn đang được sử dụng đại trà.

Các định nghĩaSửa đổi

Tiền thân và các thuật ngữ thay thếSửa đổi

Từ đa dạng sinh học ("Biodiversity") thường được dùng thông dụng nhất để thay thế những thuật ngữ được định nghĩa cụ thể hơn và lâu đời hơn như đa dạng loàimức độ đa dạng của loài.[54] Các nhà sinh học thường định nghĩa đa dạng sinh học là "tổng thể các đoạn gen, cá thể loàihệ sinh thái của một khu vực".[55][56] Ưu điểm của định nghĩa này là nó có khả năng mô tả hầu hết các trường hợp và đưa ra một cái nhìn thống nhất về những dạng sinh học truyền thống từng được định nghĩa trong quá khứ:

Wilcox 1982, Genetic: Wilcox 1984 và Liên Hiệp Quốc 1992Sửa đổi

Một định nghĩa cụ thể và phù hợp với cách diễn giải nói trên được đưa ra lần đầu trong một bài báo của tác giả Bruce A. Wilcox do Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế ((IUCN) ủy thác trong Hội thảo Vườn quốc gia Thế Giới 1992.[60] Theo định nghĩa của Wilcox: "Đa dạng sinh học là tính đa dạng của các dạng sống ở tất cả cấp độ của hệ thống sinh học (tức ám chỉ phân tử, quần thể, sinh vật, loài và hệ sinh thái...)."[60] Về mặt di truyền, đa dạng sinh học có thể được định nghĩa là tính đa dạng của các alen, gen và sinh vật. Chúng nghiên cứu xoay quanh những quá trình như đột biếnchuyển gen ngang, thúc đẩy sự tiến hóa.[60]

Năm 1992, Hội nghị Thượng đỉnh Trái Đất của Liên Hiệp Quốc (LHQ) đưa ra định nghĩa về "đa dạng sinh học" là "biến đổi giữa các sinh vật sống từ mọi nguồn, trong đó những hệ sinh thái trên cạn, biển và dưới nước khác là một phần của nó [đa dạng sinh học], tức là tính đa dạng trong/giữa các loài và của hệ sinh thái cũng nằm trong nó."[61] Định nghĩa này cũng được dùng trong Công ước về Đa dạng sinh học.[61]

Phân bốSửa đổi

 
Sự phân bố các loài động vật có xương sống trên cạn, trong đó mức độ đa dạng tập trung cao nhất được thể bằng màu đỏ nằm ở các vùng xích đạo, có xu hướng giảm dần về phía hai cực (thể hiện qua màu xanh lam ở cuối dải quang phổ) (Mannion 2014).

Đa dạng sinh học không được phân bố đồng đều, thay vào đó nó biến đổi rất phong phú trên khắp bề mặt địa cầu cũng như trong từng khu vực. Tính đa dạng của tất cả các loài sinh vật sống (quần xã sinh vật) phụ thuộc vào các yếu tố như nhiệt độ, giáng thủy, cao độ, đất, địa lý và sự hiện diện của những loài sinh vật khác. Bộ môn nghiên cứu về phân bố không gian giữa các loài, các sinh vậthệ sinh thái là ngành khoa học địa lý sinh học.[62][63]

Tính đa dạng luôn phân bố cao hơn ở các vùng nhiệt đới và những vùng bản địa khác như khu bảo tồn hoa mũi Hảo Vọng, đồng thời có mật độ thấp hơn ở các vùng cực. Những khu rừng mưa có khí hậu ẩm ướt trong một thời gian dài, ví dụ như Vườn quốc gia Yasuni tại Ecuador có tính đa dạng sinh học đặc biệt cao.[64][65]

Đa dạng sinh học trên cạn được cho là lớn gấp 25 lần so với đa dạng sinh học đại dương.[66] Các khu rừng là nơi cư ngụ của hầu hết những loài đa dạng sinh học trên cạn trên Trái Đất. Do đó, việc bảo tồn đa dạng sinh học thế giới hoàn toàn phụ thuộc vào cách con người tác động và sử dụng những khu rừng trên hành tinh.[67] Từng có một biện pháp mới được áp dụng vào năm 2011, qua đó đưa tổng số loài trên Trái Đất lên 8,7 triệu loài, trong đó ước tính 2,1 triệu loài sống dưới đại dương.[68] Tuy nhiên, con số ước tính trên dường như không đại diện cho sự đa dạng của những loài vi sinh vật.[69] Rừng cung cấp môi trường sống cho 80% loài lưỡng cư, 75% loài chim và 68% loài động vật có vú. Khoảng 60% loài thực vật bậc cao được phát hiện trong những khu rừng nhiệt đời. Rừng ngập mặn cung cấp nơi sinh sản và sinh trưởng cho nhiều loài động vật có vỏ, đồng thời là nơi bẫy trầm tích – thứ có thể tác động xấu đến thảm cỏ biểnrạn san hô, vốn là môi trường sống cho nhiều loài sinh vật biển khác.[70]

Gradient vĩ độSửa đổi

Nhìn chung thì luôn có sự gia tăng đa dạng sinh học từ hai cực đến những vùng nhiệt đới. Vì thế những nơi nằm ở vĩ độ thấp có nhiều loài sinh sống hơn là những nơi nằm ở vĩ độ cao. Đặc tính này thường được gọi là gradient vĩ độ trong đa dạng loài. Một số yếu tố sinh thái có thể góp phần tạo nên gradient, nhưng yếu tố tối quan trọng hơn cả là do nhiệt độ trung bình ở xích đạo lớn hơn so với nhiệt độ ở hai cực.[71][72][73] Mặc dù đa dạng sinh học trên cạn giảm dần từ xích đạo đến hai cực,[74] nhưng một vài nghiên cứu chỉ ra rằng đặc tính này chưa được xác thực trong hệ sinh thái thủy sinh, đặc biệt là hệ sinh thái biển.[75] Sự phân bố theo vĩ độ của các ký sinh trùng dường như không tuân theo quy luật này.[62]

Các điểm nóngSửa đổi

Một điểm nóng đa dạng sinh học là nơi có nhiều loài đặc hữu bị mất môi trường sống ở mức nghiêm trọng.[76] Thuật ngữ điểm nóng (hotspot) được giới thiệu vào năm 1988 bởi Norman Myers.[77][78][79][80] Các điểm nóng trải dài khắp thế giới, đa số chúng tập trung ở những khu rừng và vùng nhiệt đới. Rừng Đại Tây Dương của Brasil được xem là một điểm nóng như vậy. Đây là nơi sinh sống của khoảng 20.000 loài thực vật, 1.350 loài động vật có xương sống và hàng triệu loài côn trùng; khoảng một nửa trong số chúng không hề xuất hiện ở bất cứ nơi nào khác.[81] Đảo MadagascarẤn Độ cũng là những địa điểm đáng chú ý. Colombia thì đặc trưng bởi tính đa dạng sinh học cao, với tỷ lệ loài tính theo đơn vị diện tích cao nhất thế giới và là nơi có đông loài đặc hữu hơn bất kì quốc gia nào khác. Khoảng 10% số loài trên Trái Đất chỉ có thể tìm thấy ở Colombia, cụ thể là hơn 1.900 loài chim, nhiều hơn cả số loài ở Bắc Mỹ và châu Âu gộp lại. Ngoài ra Colombia sở hữu tới 10% loài động vật, 14% loài lưỡng cư và 18% loài chim trên hành tinh.[82] Các khu rừng khô rụng lá và rừng mưa đồng bằng ở Madagascar có tỷ lệ đặc hữu cao.[83][84] Kể từ khi hòn đảo này tách khỏi lục địa Châu Phi 66 triệu năm về trước, nhiều loài và hệ sinh thái ở nơi đây đã phát triển độc lập.[85] 17.000 hòn đảo của Indonesia rộng 735.355 dặm vuông Anh (1.904.560 km2) và chứa 10% loài thực vật hạt kín, 12% loài động vật có vú và 17% tổng số loài bò sát, lưỡng cưchim trên Trái Đất–bên cạnh 240 triệu người sinh sống.[86] Nhiều vùng có mức độ đa dạng sinh học/đặc hữu cao là do sự phát sinh của những môi trường sống đặc thù đòi hỏi tính thích nghi bất thường, chẳng hạn như những ngọn núikhí hậu vùng cao hay đầm lầy than bùnBắc Âu.[84]

Tiến hóaSửa đổi

 
Biểu hiện của đa dạng hóa thạch biển trong Liên đại Hiển sinh[87]

Niên đạiSửa đổi

Đa dạng sinh học là hệ quả của 3,5 tỷ năm tiến hóa.[12] Nguồn gốc sự sống vẫn chưa được giới khoa học xác minh, tuy nhiên một vài bằng chứng chỉ ra rằng sự sống đã được hình thành vững chắc chỉ vài triệu năm sau khi cấu thành Trái Đất. Tính đến 2,5 tỷ năm về trước, mọi sự sống trên đất chỉ bao gồm hệ vi sinh vậtvi khuẩn cổ, vi khuẩn, sinh vật đơn bào, động vật nguyên sinhsinh vật nguyên sinh.[69]

Lịch sử đa dạng sinh học trong Liên đại Hiển sinh (540 triệu năm trước) khởi đầu với sự phát triển nhanh chóng của Bùng nổ kỷ Cambri – thời kì mà hầu như mọi ngành sinh vật đa bào lần đầu xuất hiện.[88] Trong hơn 400 triệu năm kế tiếp tính từ mốc thời gian đó, tính đa dạng của động vật không xương sống thể hiện ít xu hướng tổng thể, còn tính đa dạng của động vật có xương sống lại cho ra một xu hướng tổng thể tăng theo cấp số mũ.[57] Sự gia tăng tính đa dạng đáng kể này thường có cột mốc theo chu kỳ, tổn thất đa dạng sinh học diện rộng được phân loại là các sự kiện tuyệt chủng.[57] Từng xảy ra tổn thất đa dạng sinh học đáng kể khi những khu rừng mưa bị gãy đổ hàng loạt trong Kỷ Than Đá.[35] Tồi tệ nhất là sự kiện tuyệt chủng kỷ Permi–kỷ Trias xảy ra 250 triệu năm về trước, làm loài động vật có xương sống phải mất tới 30 năm để phục hồi số lượng cá thể.[36]

Đa dạng hóaSửa đổi

Hai vấn đề là sự tồn tại sức chứa của hành tinh và "giới hạn số lượng cá thể sống cùng một lúc" đang được đem ra tranh luận; có người còn đặt ra câu hỏi rằng liệu một giới hạn như thế sẽ giới hạn luôn cả số lượng loài không. Trong khi những ghi chép về sự sống trên biển thể hiện một mô hình tăng trưởng dạng hàm lô-gít, thì sự sống trên cạn (côn trùng, thực vật và động vật bốn chân) lại cho thấy sự gia tăng tính đa dạng theo cấp số mũ.[57] Giống như một học giả từng phát ngôn: "Động vật bốn chân vẫn chưa chiếm tới 64% môi trường sống tiềm năng, và [có thể] nếu như không có tác động của con người, tính đa dạng sinh thái và phân loại của động vật bốn chân sẽ tiếp tục tăng theo cấp số nhân cho đến khi hầu hết hoặc mọi không gian sinh thái sẵn có bị lấp kín."[57] Bên cạnh đó, dường như đa dạng sinh học sẽ tiếp tục tăng theo thời gian, đặc biệt là sau những thảm họa tuyệt chủng hàng loạt.[89]

Dịch vụ hệ sinh tháiSửa đổi

 
Cánh đồng vào mùa hè tại Bỉ (Hamois). Những bông hoa màu xanh dương là Centaurea cyanus, còn những bông hoa màu đỏ là Papaver rhoeas.

Các bằng chứngSửa đổi

"Dịch vụ hệ sinh thái là tập hợp những ích lợi mà hệ sinh thái đem lại cho nhân loại."[90] Các loài tự nhiên (hay quần xã sinh vật) là những nhân tố chăm sóc cho tất cả các hệ sinh thái. Có thể nói dịch vụ hệ sinh thái giống một ngân hàng khổng lồ với bản kê khai tài sản vốn có khả năng chi trả, duy trì lãi cổ phần cho sự sống vô thời hạn, với điều kiện là vốn phải được duy trì.[91] Các dịch vụ này có ba tính chất:

  • Cung cấp những dịch vụ liên quan đến sản xuất nguồn tài nguyên tái tạo (ví dụ như thực phẩm, gỗ, nước ngọt).[90]
  • Điều chỉnh những dịch vụ để tiết chế chúng ít làm thay đổi môi trường hơn (ví dự như điều hòa khí hậu, kiểm soát sâu bệnh/dịch bệnh).[90]
  • Những dịch vụ văn hóa đại diện cho giá trị và sự hưởng thụ của con người (ví dụ như thẩm mỹ cảnh quan, di sản văn hóa, giải trí ngoài trời và giá trị tinh thần).[92]

Từng có nhiều người cho rằng đa dạng sinh học có tác động lên những dịch vụ hệ sinh thái này, đặc biệt là các dịch vụ cung cấp hoặc điều chỉnh.[90] Trong một cuộc khảo sát toàn diện thông qua các tài liệu bình duyệt nhằm đánh giá 36 ý kiến khác nhau về tác động của đa dạng sinh học lên những dịch vụ hệ sinh thái, thì 14 ý kiến trong số đó được cho là hợp lệ, 6 ý kiến ủng hộ lẫn nhau hoặc không được ủng hộ, 3 ý kiến thiếu chính xác và 13 ý kiến không đủ bằng chứng để đưa ra kết luận chính xác.[90]

Nông nghiệpSửa đổi

Đa dạng sinh học nông nghiệp có thể chia làm hai loại. Loại thứ nhất là đa dạng di truyền, tức bao gồm những biến thể di truyền trong một giống loài duy nhất, ví dụ như khoai tây (Solanum tuberosum) có nhiều kiểu dáng và chủng loại khác nhau (chẳng hạn như ở Mỹ người ta có thể so sánh khoai tây nâu đỏ với các loại khoai tây mới hoặc khoai tây tím; dù tất cả chúng đều khác nhau nhưng đều có nguồn gốc từ cùng một loài là S. tuberosum). Loại thứ hai của đa dạng sinh học nông nghiệp là đa dạng loài, tức ám chỉ số lượng và chủng loài của các loài khác nhau. Chẳng hạn như nhiều nông dân ở các khu trồng rau nhỏ thường trồng một lúc nhiều loài cây khác nhau như khoai tây, cà rốt, ớt, rau diếp...

Bên cạnh đó, đa dạng sinh học nông nghiệp còn có thể chia theo hai loại khác: đa dạng 'có kế hoạch' và đa dạng 'liên quan'. Đây là cách phân loại theo chức năng và không phải bản chất nội tại của sự sống hay tính đa dạng. Đa dạng có kế hoạch tức là nói đến những cánh đồng mà một người nông dân được khuyến khích trồng hoặc chăn nuôi (ví dụ như cây trồng, cây che phủ, vật cộng sinh và vật nuôi...). Đối lập với đa dạng có kế hoạch là đa dạng liên quan, tức nói đến những yếu tố bên ngoài không mời mà đến (ví dụ như động vật ăn cỏ, các cây cỏ dại hoặc mầm bệnh...).[93]

Sức khỏe con ngườiSửa đổi

 
Những tán rừng đa dạng trên Đảo Barro Colorado, Panama với hình ảnh những loài cây trái khác nhau.

Mối liên hệ giữa đa dạng sinh học và sức khỏe con người đang dần trở thành một vấn đề chính trị quốc tế, vì những bằng chứng khoa học được xây dựng dựa trên các tác động y sức khỏe toàn cầu do tổn thất đa dạng sinh học gây ra. Vấn đề này có mối liên hệ chặt chẽ với vấn đề biến đổi khí hậu, vì người ta dự đoán rằng nhiều rủi ro về mặt sức khỏe do biến đổi khí hậu có liên quan đến những thay đổi về đa dạng sinh học (ví dụ như thay đổi quần thể và vật trung gian truyền bệnh, khan hiếm nước ngọt, những tác động đến đa dạng sinh học nông nghiệp và nguồn thực phẩm...) Nguyên nhân của những vấn đề trên là bởi các loài thiên địch với các loài trung gian truyền bệnh có nguy cơ biến mất, trong khi những loài sống sót thường lại là những loài có khả năng làm lây lan dịch bệnh nhanh hơn, chẳng hạn như virus Tây sông Nin, bệnh Lymevirus Hanta – đây là kết quả của một cuộc nghiên cứu được đồng thực hiện bởi Felicia Keesing – một nhà sinh thái học tại Đại học Bard–Drew Harvell kiêm phó giám đốc ngành môi trường của Trung tâm Atkinson cho một tương lai bền vững (ACSF) tại Đại học Cornell.[94]

Nhu cầu ngày càng cao và tình trạng thiếu nước uống trên hành tinh đã đặt ra thêm một thách thức cho tương lai sức khỏe của nhân loại. Một phần của vấn đề nằm ở thành công của các nhà cung cấp nước nhằm đáp ứng nguồn cung, cũng như sự thất bại của những nhóm thúc đẩy bảo tồn tài nguyên nước.[95] Trong khi nhu cầu phân phối nước sạch ngày một tăng thì ở một số nơi trên thê giới nước sạch vẫn chưa được phân chia đều. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết vào năm 2018, chỉ có 71% dân số toàn cầu sử dụng một dịch vụ nước uống được quản lý an toàn.[96]

Một số vấn đề sức khỏe do chịu ảnh hưởng từ đa dạng sinh học gồm có an ninh chế độ ăndinh dưỡng, bệnh truyền nhiễm, y khoa và nguồn dược liệu, sức khỏe tâm lý và xã hội.[97] Đa dạng sinh học cũng được xem là có vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro thiên tai cũng như những công sức cứu trợ và phục hồi hậu thiên tai.[98][99] Theo Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc, một mầm bệnh như virus có nhiều khả năng gặp kháng thể trong một quần thể đa dạng. Ngược lại trong một quần thể giống nhau về mặt di truyền thì nó lại dễ dàng lây lan hơn. Ví dụ như đại dịch COVID-19 sẽ có ít cơ hội xảy ra hơn trong một thế giới có tính đa dạng sinh học cao hơn.[100]

Số lượng loàiSửa đổi

 
Tổng số loài đã được phát hiện và dự đoán ở trên cạn và dưới đại dương.

Theo Mora và các đồng nghiệp, tổng số loài trên cạn ước tính vào khoảng 8,7 triệu loài, còn số loài dưới đại dương thấp hơn nhiều với con số ước tính 2,2 triệu loài. Các tác giả của thống kê lưu ý rằng những con số ước tính này có ý nghĩa đúng nhất đối với sinh vật nhân thực và giới đại diện thấp của sinh vật nhân sơ.[101] Theo đó ước tính:

  • 220.000 loài thực vật có mạch, được đo ước tính bằng phương pháp quan hệ khu vực loài.[102]
  • 0,7-1 triệu loài sinh vật biển.[103]
  • 10–30 triệu loài côn trùng (0,9 triệu loài trong số đó đã được ta biết đến ngày nay).[104][105]
  • 5–10 triệu loài vi khuẩn.[106]
  • 1,5-3 triệu loài nấm – con số ước tính dựa trên dữ liệu từ những vùng nhiệt đới, các địa điểm phi nhiệt đới dài hạn và các nghiên cứu phân tử.[107] Trong đó 0,075 triệu loài nấm đã được ghi nhận vào năm 2001.[108]
  • 1 triệu loài ve.[109]

Xem thêmSửa đổi

Chú thíchSửa đổi

  1. ^ “What is biodiversity?” (PDF). United Nations Environment Programme, World Conservation Monitoring Centre. 
  2. ^ Gaston, Kevin J. (11 tháng 5 năm 2000). “Global patterns in biodiversity”. Nature 405 (6783): 220–227. PMID 10821282. doi:10.1038/35012228. 
  3. ^ Field, Richard; Hawkins, Bradford A.; Cornell, Howard V.; Currie, David J.; Diniz-Filho, J. (1 tháng 1 năm 2009). Alexandre F.; Guégan, Jean-François; Kaufman, Dawn M.; Kerr, Jeremy T.; Mittelbach, Gary G.; Oberdorff, Thierry; O’Brien, Eileen M.; Turner, John R. G.. “Spatial species-richness gradients across scales: a meta-analysis”. Journal of Biogeography 36 (1): 132–147. doi:10.1111/j.1365-2699.2008.01963.x. 
  4. ^ Gaston, Kevin J.; Spicer, John I. (22 tháng 4 năm 2013). Biodiversity: An Introduction (bằng tiếng Anh). John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-68491-7. 
  5. ^ Young, Anthony. "Global Environmental Outlook 3 (GEO-3): Past, Present and Future Perspectives." The Geographical Journal, vol. 169, 2003, tr. 120.
  6. ^ Tittensor, Derek P.; Mora, Camilo; Jetz, Walter; Lotze, Heike K.; Ricard, Daniel; Berghe, Edward Vanden; Worm, Boris (28 tháng 7 năm 2010). “Global patterns and predictors of marine biodiversity across taxa”. Nature 466 (7310): 1098–1101. Bibcode:2010Natur.466.1098T. PMID 20668450. doi:10.1038/nature09329. 
  7. ^ Myers, Norman; Mittermeier, Russell A.; Mittermeier, Cristina G.; Da Fonseca, Gustavo A. B.; Kent, Jennifer (24 tháng 2 năm 2000). “Biodiversity hotspots for conservation priorities”. Nature 403 (6772): 853–858. Bibcode:2000Natur.403..853M. PMID 10706275. doi:10.1038/35002501. 
  8. ^ McPeek, Mark A.; Brown, Jonathan M. (1 tháng 4 năm 2007). “Clade Age and Not Diversification Rate Explains Species Richness among Animal Taxa”. The American Naturalist 169 (4): E97–E106. PMID 17427118. doi:10.1086/512135. 
  9. ^ Peters, Shanan. “Sepkoski's Online Genus Database”. University of Wisconsin-Madison. Truy cập 10 tháng 4 năm 2013. 
  10. ^ Rabosky, Daniel L. (1 tháng 8 năm 2009). “Ecological limits and diversification rate: alternative paradigms to explain the variation in species richness among clades and regions”. Ecology Letters 12 (8): 735–743. PMID 19558515. doi:10.1111/j.1461-0248.2009.01333.x. 
  11. ^ Charles Cockell; Christian Koeberl; Iain Gilmour (18 tháng 5 năm 2006). Biological Processes Associated with Impact Events (ấn bản 1). Springer Science & Business Media. tr. 197–219. Bibcode:2006bpai.book.....C. ISBN 978-3-540-25736-3. 
  12. ^ a ă Algeo, T. J.; Scheckler, S. E. (29 tháng 1 năm 1998). “Terrestrial-marine teleconnections in the Devonian: links between the evolution of land plants, weathering processes, and marine anoxic events”. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 353 (1365): 113–130. PMC 1692181. doi:10.1098/rstb.1998.0195. 
  13. ^ Bond, David P.G.; Wignall, Paul B. (1 tháng 6 năm 2008). “The role of sea-level change and marine anoxia in the Frasnian–Famennian (Late Devonian) mass extinction” (PDF). Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 263 (3–4): 107–118. Bibcode:2008PPP...263..107B. doi:10.1016/j.palaeo.2008.02.015. 
  14. ^ Kunin, W.E.; Gaston, Kevin biên tập (31 tháng 12 năm 1996). The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences. ISBN 978-0-412-63380-5. Truy cập 26 tháng 5 năm 2015. 
  15. ^ Stearns, Beverly Peterson; Stearns, S. C.; Stearns, Stephen C. (2000). Watching, from the Edge of Extinction. Yale University Press. tr. preface x. ISBN 978-0-300-08469-6. Truy cập 30 tháng 5 năm 2017. 
  16. ^ Novacek, Michael J. (8 tháng 11 năm 2014). “Prehistory's Brilliant Future”. The New York Times. Truy cập 25 tháng 12 năm 2014. 
  17. ^ G. Miller; Scott Spoolman (2012). Environmental Science – Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth's Natural Capital. Cengage Learning. tr. 62. ISBN 978-1-133-70787-5. Truy cập 27 tháng 12 năm 2014. 
  18. ^ Mora, C.; Tittensor, D.P.; Adl, S.; Simpson, A.G.; Worm, B. (23 tháng 8 năm 2011). “How many species are there on Earth and in the ocean?”. PLOS Biology 9 (8): e1001127. PMC 3160336. PMID 21886479. doi:10.1371/journal.pbio.1001127. 
  19. ^ Staff (2 tháng 5 năm 2016). “Researchers find that Earth may be home to 1 trillion species”. National Science Foundation. Truy cập 6 tháng 5 năm 2016. 
  20. ^ Nuwer, Rachel (18 tháng 7 năm 2015). “Counting All the DNA on Earth”. The New York Times (New York: The New York Times Company). ISSN 0362-4331. Truy cập 18 tháng 7 năm 2015. 
  21. ^ “The Biosphere: Diversity of Life”. Aspen Global Change Institute. Basalt, CO. Truy cập 19 tháng 7 năm 2015. 
  22. ^ Wade, Nicholas (25 tháng 7 năm 2016). “Meet Luca, the Ancestor of All Living Things”. The New York Times. Truy cập 25 tháng 7 năm 2016. 
  23. ^ “Age of the Earth”. U.S. Geological Survey. 1997. Bản gốc lưu trữ 23 tháng 12 năm 2005. Truy cập 10 tháng 1 năm 2006. 
  24. ^ Dalrymple, G. Brent (2001). “The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved”. Special Publications, Geological Society of London 190 (1): 205–221. Bibcode:2001GSLSP.190..205D. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14. 
  25. ^ Manhesa, Gérard; Allègre, Claude J.; Dupréa, Bernard; Hamelin, Bruno (1980). “Lead isotope study of basic-ultrabasic layered complexes: Speculations about the age of the earth and primitive mantle characteristics”. Earth and Planetary Science Letters 47 (3): 370–382. Bibcode:1980E&PSL..47..370M. doi:10.1016/0012-821X(80)90024-2. 
  26. ^ Schopf, J. William; Kudryavtsev, Anatoliy B.; Czaja, Andrew D.; Tripathi, Abhishek B. (5 tháng 10 năm 2007). “Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils”. Precambrian Research. Earliest Evidence of Life on Earth 158 (3–4): 141–155. Bibcode:2007PreR..158..141S. doi:10.1016/j.precamres.2007.04.009. 
  27. ^ Schopf, J. William (29 tháng 6 năm 2006). “Fossil evidence of Archaean life”. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences (bằng tiếng Anh) 361 (1470): 869–885. ISSN 0962-8436. PMC 1578735. PMID 16754604. doi:10.1098/rstb.2006.1834. 
  28. ^ Hamilton Raven, Peter; Brooks Johnson, George (2002). Biology. McGraw-Hill Education. tr. 68. ISBN 978-0-07-112261-0. Truy cập 7 tháng 7 năm 2013. 
  29. ^ Borenstein, Seth (13 tháng 11 năm 2013). “Oldest fossil found: Meet your microbial mom”. AP News. 
  30. ^ Pearlman, Jonathan (13 tháng 11 năm 2013). 'Oldest signs of life on Earth found' – Scientists discover potentially oldest signs of life on Earth – 3.5 billion-year-old microbe traces in rocks in Australia”. The Telegraph. Truy cập 15 tháng 12 năm 2014. 
  31. ^ Noffke, Nora; Christian, Daniel; Wacey, David; Hazen, Robert M. (8 tháng 11 năm 2013). “Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia”. Astrobiology 13 (12): 1103–1124. Bibcode:2013AsBio..13.1103N. PMC 3870916. PMID 24205812. doi:10.1089/ast.2013.1030. 
  32. ^ a ă Borenstein, Seth (19 tháng 10 năm 2011). “Hints of life on what was thought to be desolate early Earth”. 
  33. ^ Bell, Elizabeth A.; Boehnike, Patrick; Harrison, T. Mark và đồng nghiệp (24 tháng 11 năm 2015). “Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon” (PDF). Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 112 (47): 14518–14521. Bibcode:2015PNAS..11214518B. ISSN 1091-6490. PMC 4664351. PMID 26483481. doi:10.1073/pnas.1517557112. 
  34. ^ “The Cambrian Period”. University of California Museum of Paleontology. Bản gốc lưu trữ 15 tháng 5 năm 2012. Truy cập 17 tháng 5 năm 2012. 
  35. ^ a ă Sahney, S.; Benton, M.J.; Falcon-Lang, H.J. (2010). “Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica”. Geology 38 (12): 1079–1082. Bibcode:2010Geo....38.1079S. doi:10.1130/G31182.1. 
  36. ^ a ă Sahney, S.; Benton, M.J. (2008). “Recovery from the most profound mass extinction of all time”. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 275 (1636): 759–765. PMC 2596898. PMID 18198148. doi:10.1098/rspb.2007.1370. 
  37. ^ “Cretaceous-Tertiary mass extinction videos, news and facts”. BBC Nature. Bản gốc lưu trữ 9 tháng 6 năm 2017. Truy cập 5 tháng 6 năm 2017. 
  38. ^ Vignieri, S. (25 tháng 7 năm 2014). “Vanishing fauna (Special issue)”. Science 345 (6195): 392–412. Bibcode:2014Sci...345..392V. PMID 25061199. doi:10.1126/science.345.6195.392. 
  39. ^ Sala, Osvaldo E.; Meyerson, Laura A.; Parmesan, Camille (26 tháng 1 năm 2009). Biodiversity change and human health: from ecosystem services to spread of disease. Island Press. tr. 3–5. ISBN 978-1-59726-497-6. Truy cập 28 tháng 6 năm 2011. 
  40. ^ “United Nations Decade on Biodiversity | United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization”. www.unesco.org (bằng tiếng Anh). Truy cập 11 tháng 8 năm 2017. 
  41. ^ “New UN Decade on Ecosystem Restoration to inspire bold UN Environment Assembly decisions”. 6 tháng 3 năm 2019. 
  42. ^ Staff (6 tháng 5 năm 2019). “Media Release: Nature's Dangerous Decline 'Unprecedented'; Species Extinction Rates 'Accelerating'. Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. Truy cập 9 tháng 5 năm 2019. 
  43. ^ Watts, Jonathan (6 tháng 5 năm 2019). “Human society under urgent threat from loss of Earth's natural life”. The Guardian. Truy cập 9 tháng 5 năm 2019. 
  44. ^ Plumer, Brad (6 tháng 5 năm 2019). “Humans Are Speeding Extinction and Altering the Natural World at an 'Unprecedented' Pace”. The New York Times. Truy cập 9 tháng 5 năm 2019. 
  45. ^ UN Environment Programme (29 tháng 10 năm 2020). “Escaping the 'Era of Pandemics': Experts Warn Worse Crises to Come Options Offered to Reduce Risk”. Truy cập ngày 22 tháng 12 năm 2020. 
  46. ^ “GLOBAL BIODIVERSITY OUTLOOK 5”. 18 tháng 8 năm 2020. Truy cập ngày 19 tháng 10 năm 2020. 
  47. ^ “UN report highlights links between 'unprecedented biodiversity loss' and spread of disease”. UN News (bằng tiếng Anh). 15 tháng 9 năm 2020. Truy cập ngày 2 tháng 10 năm 2020. 
  48. ^ Soulé, Michael E.; Wilcox, Bruce A. (1980). Conservation biology: an evolutionary-ecological perspective. Sunder*land, Mass: Sinauer Associates. ISBN 978-0-87893-800-1. 
  49. ^ “Robert E. Jenkins”. Nature.org. 18 tháng 8 năm 2011. Bản gốc lưu trữ 19 tháng 9 năm 2012. Truy cập 24 tháng 9 năm 2019. 
  50. ^ Wilson, E. O. (1988). Biodiversity. National Academy Press. tr. vi. ISBN 978-0-309-03739-6. PMID 25032475. doi:10.17226/989. 
  51. ^ Tangley, Laura (1985). “A New Plan to Conserve the Earth's Biota”. BioScience 35 (6): 334–336+341. JSTOR 1309899. doi:10.1093/bioscience/35.6.334. 
  52. ^ Wilson, E.O. (1 tháng 1 năm 1988). Biodiversity. National Academies Press. ISBN 978-0-309-03739-6.  online edition Lưu trữ 2006-09-13 tại Wayback Machine
  53. ^ Global Biodiversity Assessment: Summary for Policy-makers. Cambridge University Press. 1995. ISBN 978-0-521-56481-6.  Annex 6, Glossary. Used as source by "Biodiversity", Glossary of terms related to the CBD, Belgian Clearing-House Mechanism. Retrieved 26 April 2006.
  54. ^ Walker, Brian H. (1992). “Biodiversity and Ecological Redundancy”. Conservation Biology (bằng tiếng Anh) 6 (1): 18–23. ISSN 1523-1739. doi:10.1046/j.1523-1739.1992.610018.x. 
  55. ^ Tor-Björn Larsson (2001). Biodiversity evaluation tools for European forests. Wiley-Blackwell. tr. 178. ISBN 978-87-16-16434-6. Truy cập 28 tháng 6 năm 2011. 
  56. ^ Davis. Intro To Env Engg (Sie), 4E. McGraw-Hill Education (India) Pvt Ltd. tr. 4. ISBN 978-0-07-067117-1. Truy cập 28 tháng 6 năm 2011. 
  57. ^ a ă â b c d Sahney, S.; Benton, M.J.; Ferry, Paul (2010). “Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land”. Biology Letters 6 (4): 544–547. PMC 2936204. PMID 20106856. doi:10.1098/rsbl.2009.1024. 
  58. ^ Campbell, AK (2003). “Save those molecules: molecular biodiversity and life”. Journal of Applied Ecology 40 (2): 193–203. doi:10.1046/j.1365-2664.2003.00803.x. 
  59. ^ Lefcheck, Jon (20 tháng 10 năm 2014). “What is functional diversity, and why do we care?”. sample(ECOLOGY). Truy cập 22 tháng 12 năm 2015. 
  60. ^ a ă â Wilcox, Bruce A. 1984. In situ conservation of genetic resources: determinants of minimum area requirements. In National Parks, Conservation and Development, Proceedings of the World Congress on National Parks, J.A. McNeely and K.R. Miller, Smithsonian Institution Press, tr. 18–30.
  61. ^ a ă D. L. Hawksworth (1996). Biodiversity: measurement and estimation. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences 345 (1311) (Springer). tr. 6. ISBN 978-0-412-75220-9. PMID 7972355. doi:10.1098/rstb.1994.0081. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2011. 
  62. ^ a ă Morand, Serge; Krasnov, Boris R. (1 tháng 9 năm 2010). The Biogeography of Host-Parasite Interactions. Oxford University Press. tr. 93–94. ISBN 978-0-19-956135-3. Truy cập 28 tháng 6 năm 2011. 
  63. ^ Cardinale, Bradley. J. và đồng nghiệp (tháng 3 năm 2011). “The functional role of producer diversity in ecosystems”. American Journal of Botany 98 (3): 572–592. PMID 21613148. doi:10.3732/ajb.1000364. 
  64. ^ “A Durable Yet Vulnerable Eden in Amazonia”. Dot Earth blog, New York Times. 20 tháng 1 năm 2010. Truy cập 2 tháng 2 năm 2013. 
  65. ^ Margot S. Bass; Matt Finer; Clinton N. Jenkins; Holger Kreft; Diego F. Cisneros-Heredia; Shawn F. McCracken; Nigel C. A. Pitman; Peter H. English; Kelly Swing; Gorky Villa; Anthony Di Fiore; Christian C. Voigt; Thomas H. Kunz (2010). “Global Conservation Significance of Ecuador's Yasuní National Park”. PLOS ONE 5 (1): e8767. Bibcode:2010PLoSO...5.8767B. PMC 2808245. PMID 20098736. doi:10.1371/journal.pone.0008767. 
  66. ^ Benton M. J. (2001). “Biodiversity on land and in the sea”. Geological Journal 36 (3–4): 211–230. doi:10.1002/gj.877. 
  67. ^ The State of the World's Forests 2020. In brief - Forests, biodiversity and people. Rome, Italy: FAO & UNEP. 2020. ISBN 978-92-5-132707-4. doi:10.4060/ca8985en. 
  68. ^ Mora, C. và đồng nghiệp (2011). “How Many Species Are There on Earth and in the Ocean?”. PLOS Biology 9 (8): e1001127. PMC 3160336. PMID 21886479. doi:10.1371/journal.pbio.1001127. 
  69. ^ a ă “Acknowledgement to Reviewers of Microorganisms in 2018”. Microorganisms 7 (1): 13. 9 tháng 1 năm 2019. ISSN 2076-2607. doi:10.3390/microorganisms7010013. 
  70. ^ The State of the World's Forests 2020. In brief – Forests, biodiversity and people. Rome, Italy: FAO & UNEP. 2020. ISBN 978-92-5-132707-4. doi:10.4060/ca8985en. 
  71. ^ Mora C, Robertson DR (2005). “Causes of latitudinal gradients in species richness: a test with fishes of the Tropical Eastern Pacific” (PDF). Ecology 86 (7): 1771–1792. doi:10.1890/04-0883. 
  72. ^ Currie, D. J.; Mittelbach, G. G.; Cornell, H. V.; Kaufman, D. M.; Kerr, J. T.; Oberdorff, T. (2004). “A critical review of species-energy theory”. Ecology Letters 7 (12): 1121–1134. doi:10.1111/j.1461-0248.2004.00671.x. 
  73. ^ Allen A. P.; Gillooly J. F.; Savage V. M.; Brown J. H. (2006). “Kinetic effects of temperature on rates of genetic divergence and speciation”. PNAS 103 (24): 9130–9135. Bibcode:2006PNAS..103.9130A. PMC 1474011. PMID 16754845. doi:10.1073/pnas.0603587103. 
  74. ^ Hillebrand H (2004). “On the generality of the latitudinal diversity gradient” (PDF). The American Naturalist 163 (2): 192–211. PMID 14970922. doi:10.1086/381004. 
  75. ^ Karakassis, Ioannis; Moustakas, Aristides (tháng 9 năm 2005). “How diverse is aquatic biodiversity research?”. Aquatic Ecology 39 (3): 367–375. doi:10.1007/s10452-005-6041-y. 
  76. ^ Biodiversity A-Z. “Biodiversity Hotspots”. 
  77. ^ Myers N (1988). “Threatened biotas: 'hot spots' in tropical forests”. Environmentalist 8 (3): 187–208. PMID 12322582. doi:10.1007/BF02240252. 
  78. ^ Myers N (1990). “The biodiversity challenge: expanded hot-spots analysis” (PDF). Environmentalist 10 (4): 243–256. PMID 12322583. doi:10.1007/BF02239720. 
  79. ^ Tittensor D. và đồng nghiệp (2011). “Global patterns and predictors of marine biodiversity across taxa” (PDF). Nature 466 (7310): 1098–1101. Bibcode:2010Natur.466.1098T. PMID 20668450. doi:10.1038/nature09329. 
  80. ^ McKee, Jeffrey K. (tháng 12 năm 2004). Sparing Nature: The Conflict Between Human Population Growth and Earth's Biodiversity. Rutgers University Press. tr. 108. ISBN 978-0-8135-3558-6. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2011. 
  81. ^ Galindo-Leal, Carlos (2003). The Atlantic Forest of South America: Biodiversity Status, Threats, and Outlook. Washington: Island Press. tr. 35. ISBN 978-1-55963-988-0. 
  82. ^ “Colombia in the World”. Alexander von Humboldt Institute for Research on Biological Resources. Bản gốc lưu trữ 29 tháng 10 năm 2013. Truy cập 30 tháng 12 năm 2013. 
  83. ^ godfrey, laurie. “isolation and biodiversity”. pbs.org. Truy cập 22 tháng 10 năm 2017. 
  84. ^ a ă Harrison, Susan P. (15 tháng 5 năm 2013), “Plant Endemism in California”, Plant and Animal Endemism in California (University of California Press): 43–76, ISBN 978-0-520-27554-6, doi:10.1525/california/9780520275546.003.0004 
  85. ^ “Madagascar – A World Apart: Eden Evolution”. www.pbs.org. Truy cập 6 tháng 6 năm 2019. 
  86. ^ Normile, Dennis (10 tháng 9 năm 2010). “Saving Forests to Save Biodiversity”. Science 329 (5997): 1278–1280. Bibcode:2010Sci...329.1278N. PMID 20829464. doi:10.1126/science.329.5997.1278. Truy cập 28 tháng 12 năm 2010. 
  87. ^ Rosing, M.; Bird, D.; Sleep, N.; Bjerrum, C. (2010). “No climate paradox under the faint early Sun”. Nature 464 (7289): 744–747. Bibcode:2010Natur.464..744R. PMID 20360739. doi:10.1038/nature08955. 
  88. ^ Alroy, J; Marshall, CR; Bambach, RK; Bezusko, K; Foote, M; Fursich, FT; Hansen, TA; Holland, SM và đồng nghiệp (2001). “Effects of sampling standardization on estimates of Phanerozoic marine diversification”. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 98 (11): 6261–6266. Bibcode:2001PNAS...98.6261A. PMC 33456. PMID 11353852. doi:10.1073/pnas.111144698. 
  89. ^ “Stanford researchers discover that animal functional diversity started poor, became richer over time”. biox.stanford.edu. 11 tháng 3 năm 2015. 
  90. ^ a ă â b c Cardinale, Bradley và đồng nghiệp (2012). “Biodiversity loss and its impact on humanity” (PDF). Nature 486 (7401): 59–67. Bibcode:2012Natur.486...59C. PMID 22678280. doi:10.1038/nature11148. 
  91. ^ Wright, Richard T., and Bernard J. Nebel. Environmental Science : toward a Sustainable Future. Eighth ed., Upper Saddle River, N.J., Pearson Education, 2002.
  92. ^ Daniel, T. C. và đồng nghiệp (21 tháng 5 năm 2012). “Contributions of cultural services to the ecosystem services agenda”. Proceedings of the National Academy of Sciences 109 (23): 8812–8819. Bibcode:2012PNAS..109.8812D. PMC 3384142. PMID 22615401. doi:10.1073/pnas.1114773109. 
  93. ^ Vandermeer, John H. (2011). The Ecology of Agroecosystems. Jones & Bartlett Learning. ISBN 978-0-7637-7153-9. 
  94. ^ Ramanujan, Krishna (2 tháng 12 năm 2010). “Study: Loss of species is bad for your health”. Cornell Chronicle. Truy cập 20 tháng 7 năm 2011. 
  95. ^ The World Bank (30 tháng 6 năm 2010). Water and Development: An Evaluation of World Bank Support, 1997–2007. World Bank Publications. tr. 79. ISBN 978-0-8213-8394-0. 
  96. ^ “Drinking-water”. World Health Organization. 
  97. ^ Gaston, Kevin J.; Warren, Philip H.; Devine-Wright, Patrick; Irvine, Katherine N.; Fuller, Richard A. (2007). “Psychological benefits of greenspace increase with biodiversity”. Biology Letters 3 (4): 390–394. PMC 2390667. PMID 17504734. doi:10.1098/rsbl.2007.0149. 
  98. ^ “COHAB Initiative: Biodiversity and Human Health – the issues”. Cohabnet.org. Bản gốc lưu trữ 5 tháng 9 năm 2008. Truy cập 21 tháng 6 năm 2009. 
  99. ^ “World Wildlife Fund (WWF): "Arguments for Protection" website”. Wwf.panda.org. Truy cập 24 tháng 9 năm 2011. 
  100. ^ “Science points to causes of COVID-19”. United Nations Environmental Programm. United Nations. Truy cập 24 tháng 6 năm 2020. 
  101. ^ Mora, Camilo; Tittensor, Derek P.; Adl, Sina; Simpson, Alastair G. B.; Worm, Boris; Mace, Georgina M. (23 tháng 8 năm 2011). “How Many Species Are There on Earth and in the Ocean?”. PLOS Biology 9 (8): e1001127. PMC 3160336. PMID 21886479. doi:10.1371/journal.pbio.1001127. 
  102. ^ Wilson, J. Bastow; Peet, Robert K.; Dengler, Jürgen; Pärtel, Meelis (1 tháng 8 năm 2012). “Plant species richness: the world records”. Journal of Vegetation Science 23 (4): 796–802. doi:10.1111/j.1654-1103.2012.01400.x. 
  103. ^ Appeltans, W.; Ahyong, S. T.; Anderson, G; Angel, M. V.; Artois, T.; and 118 others (2012). “The Magnitude of Global Marine Species Diversity”. Current Biology 22 (23): 2189–2202. PMID 23159596. doi:10.1016/j.cub.2012.09.036. 
  104. ^ “Numbers of Insects (Species and Individuals)”. Smithsonian Institution. 
  105. ^ Galus, Christine (5 tháng 3 năm 2007). “Protection de la biodiversité : un inventaire difficile”. Le Monde (bằng tiếng Pháp). 
  106. ^ “Proceedings of the National Academy of Sciences, Census of Marine Life (CoML)”. News.BBC.co.uk. Truy cập ngày 18 tháng 12 năm 2020. 
  107. ^ Hawksworth, D. L. (24 tháng 7 năm 2012). “Global species numbers of fungi: are tropical studies and molecular approaches contributing to a more robust estimate?”. Biodiversity and Conservation 21 (9): 2425–2433. doi:10.1007/s10531-012-0335-x. 
  108. ^ Hawksworth, D (2001). “The magnitude of fungal diversity: The 1.5 million species estimate revisited”. Mycological Research 105 (12): 1422–1432. doi:10.1017/S0953756201004725. 
  109. ^ “Acari at University of Michigan Museum of Zoology Web Page”. Insects.ummz.lsa.umich.edu. 10 tháng 11 năm 2003. Truy cập 21 tháng 6 năm 2019. 

Đọc thêmSửa đổi

Liên kết ngoàiSửa đổi

Tài liệuSửa đổi

Công cụSửa đổi

Nguồn dẫnSửa đổi