نبوت
اصول دین | توحید • عدل • نبوت • امامت • قیامت |
---|---|
فروع دین | نماز • روزہ • حج • زکٰوۃ • خمس • جہاد • امر بالمعروف • نہی عن المنکر • تولی • تبری |
اسلامی احکم دے مآخذ | قرآن • سنت • عقل • اجماع • قیاس(اہل سنت) |
اہم شخصیتاں | پیغمبر اسلامؐ • اہل بیت • ائمہؑ • خلفائے راشدین(اہل سنت) |
اسلامی مکاتب | شیعہ: امامیہ • زیدیہ • اسماعیلیہ • اہل سنت: سلفیہ • اشاعرہ • معتزلہ • ماتریدیہ • خوارج ازارقہ • نجدات • صفریہ • اباضیہ |
مقدس شہر | مکہ • مدینہ • قدس • نجف • کربلا • کاظمین • مشہد • سامرا • قم |
مقدس مقامات | مسجد الحرام • مسجد نبوی • مسجد الاقصی • مسجد کوفہ • حائر حسینی |
اسلامی حکومتاں | خلافت راشدہ • اموی • عباسی • قرطبیہ • موحدین • فاطمیہ • صفویہ • عثمانیہ |
اعیاد | عید فطر • عید الاضحی • عید غدیر • عید مبعث |
مناسبتاں | پندرہ شعبان • تاسوعا • عاشورا • شب قدر • یوم القدس |
نبوت تمام ادیان الہی دے بنیادی تعلیمات وچوں اے۔ اسلامی تعلیمات وچ نبوت نوں اصول دین وچوں شمار کيتا جاندا اے تے اس اُتے اعتقاد رکھنا مسلمان ہونے دے لئی شرط اے۔ قرآن یا سنت نبوی وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ والہ وسلم تے دوسرے پیغمبراں نوں پیامبران الہی کہیا جاندا اے۔ حضرت آدم ؑ توں نبوت دا آغاز ہويا تے قران دی تصریح دے مطابق حضرت محمد صلی اللہ علیہ والہ وسلم اُتے ختم ہوئی اے ہور اس عقیدے وچ اہل سنت تے شیعہ اکو جیہا اعتقاد رکھدے نيں۔
نبوت دا معنی
لغوی معنی
"نبا" یا "نبو" لفظ "نبوت" دی اصل اے ۔عربی بولی وچ "نبا" یا "نبو" درج ذیل معانی دے لئی استعمال ہُندے نيں:۔خبر دینے والا[۱] ، بلند مقام[۲] ، کسی جگہ توں نکلنا[۳] ، واضح راستہ[۴]،مخفی آواز[۵]
رسالت"ر س ل" دے مادے توں اسم مصدر[۶] اے تے پیام ، کتاب، پیغمبری، اوہ جسنوں ذمہ داری سونپی گئی ہوئے تے بھیجنے دے معنی وچ استعمال ہُندا اے [۷]۔اس دی جمع رسالے[۸] تے رسالات[۹] آندی اے۔
رسولبھی "ر س ل" دے مادے توں مصدر اے کہ جس دا معنی آرام دے نال اٹھنا اے۔ دینی اصطلاح وچ احکام دی تبلیغ دے لئی پیام لیانے والے تے بھیجے ہوئے نوں کہیا جاندا اے [۱۰] اوراس دتی جانب مطالب وحی کيتے گئے ہُندے نيں[۱۱]۔
نبی دا تلفظ
لغویاں دی نگاہ وچ لفظ "نبی" دا تلفظ اس صورت وچ اے کہ جے اس لفظ نوں "نبا" یعنی ہمزہ دے نال بنایا گیاہوئے تاں اسنوں ہمزے دے نال تے ہمزے دے بغیر پڑھیا جا سکدا اے اگرچہ ہمزے دے بغیر اس دا تلفظ فصیح تر اے ۔لیکن نباوۃ تے نبوۃ مرتبے دی بلندی تے علو دے معنی توں لیا گیا ہوئے تاں اسنوں بغیر ہمزے دے تلفظ کرنا چاہیدا ۔[۱۲]
اصطلاحی معنی
ہر مسلک تے اعتقاد دے اسلامی مفکراں نے نبوت دی مختلف تعریفاں پیش کيتی نيں۔ انہاں وچوں بعض نے نبوت دے لوازمات تے اس دی خصوصیات بیان کيتیاں نيں تے بعض نے اس دی دقیق، مانع تے جامع تعریف پیش کرنے دی کوشش کيتی اے۔ نبوت دی تمام تعریفاں دے مشترک نکات درج ذیل نيں:-
- نبی دا انسان ہونا یقینی اے۔[۱۳]
- تمام انساناں دی ہدایت انہاں دی تبلیغ دا ہدف اے۔[۱۴]
- ان دی دعوت تے تبلیغ مجموعی طور اُتے انہاں اسلامی تے الہی معارف اُتے مشتمل اے کہ جو عملی تے نظری لحاظ توں لوکاں دی زندگی تے انہاں نوں دنیاوی تے اخروی سعادت تک پہنچانے وچ مؤثر نيں۔[۱۵]
- ان دے اقوال دا ماخذ تے منبع خدا اے۔[۱۶]
- کسی دوسرے انسان دے واسطے دے بغیر وحی نوں حاصل کرنا۔[۱۷]
٭خدا دے پیام نوں انساناں تک پہنچاندے نيں۔[۱۸]
پس اس بنا اُتے پیغمبر ایداں دے انسان نوں کہیا جا سکدا اے کہ جسنوں انساناں دی ہدایت دے مقصد دے لئی مقرر کيتا گیا ہوئے توں کہ اوہ معارف نوں کسی انسانی واسطے دے بغیر خدا توں لے تے لوکاں نوں پہنچائے۔[۱۹]
نبی تے رسول
علم کلام دی ابحاث وچوں اک بحث نبی تے رسول دے درمیان فرق دی بحث اے۔ قرآن پاک وچ بعض آیات جداں سورہ احزاب دی 40 واں آیت وچ نبی تے رسول دا لفظ اکٹھا استعمال ہويا اے، اس مقام اُتے مفسراں تے متکلمین دے درمیان تفصیلی بحث شروع ہوئے گئی اے۔
اک گروہ اس گل دا معتقد اے کہ مفہوم دے لحاظ توں نبی تے رسول باہم مترادف نيں تے مصداق دے لحاظ توں وی انہاں دا مصداق اک اے۔ لیکن مشہور قول دی بنا اُتے مصداق دے لحاظ توں نبی تے رسول دے درمیان اعم تے اخص مطلق دی نسبت پائی جاندی اے۔ یعنی ہر رسول نبی لے لیکن ہر نبی رسول نئيں اے۔ پس اس بنا اُتے نبوت لوکاں دی دسترس توں بالا تر اک بلند مرتبہ اے تے ایہی مقام بعض انبیاء نوں رسالت دے منصب عطا کرنے دا مقدمہ بندا اے۔[۲۰]
مشابہت
رسالت وی نبوت دی طرح خدا دی طرف توں لوکاں اُتے مقام خلافت تے خدا تے بندےآں دے درمیان واسطہ اے۔ رسول خدا دے خواست تے چاہت دے بغیر کچھ نئيں کہندا اے۔ رسول دا انجام رسالت تے خدا دا پیغام لوکاں تک پہچانے دے علاوہ کوئی تے ہدف تے مقصد نئيں ہُندا اے ۔[۲۱]
فرق
رسول تے نبی دے درمیان اختلاف دے قائلین دے درمیان رسول تے نبی دے بارے وچ مختلف نظریات پائے جاندے نيں۔[۲۲] انہاں وچوں اہم تراں درج ذیل نيں:-
- رسول نويں شریعت دا صاحب ہُندا اے یا پہلی شریعت دے بعض احکام نوں مسنوخ کرنے دے لئی مبعوث ہُندا اے سائیٹ غلطی:بند کردا </ref> ؛ <ref> دا گھاٹا ٹیگ
- رسول اوہ ہُندا اے جس دی طرف بیداری تے نیند دی حالت وچ وحی کيتی جاندی اے تے اوہ دونے حالتاں وچ فرشتے نوں دیکھدا اے جدوں کہ نبی دی طرف صرف نیند دی حالت وچ وحی ہُندی اے تے اوہ نیند دے عالم وچ فرشتے نوں دیکھدا اے۔[۲۳]
- مرتبے دے لحاظ توں نبی اُتے وحی دی نسبت رسول اُتے وحی دا مرتبہ بلند اے، رسول اُتے وحی جبرائیل دے ذریعے ہُندی اے جدوں کہ نبی اُتے وحی الہام قلبی یا سچے خواب دے ذریعے ہُندی اے۔[۲۴] البتہ نبی یا رسول دونے لفظ رسول اکرمؐ یا حضرت مسیحؑ دے لئی استعمال ہوئے نيں۔[۲۵]
البتہ بعض روایات وچ اس اعتراض دا جواب ایويں مذکور ہويا اے: ایداں دے تھاںواں اُتے پیغمبر دے شخصی معاملات دے بارے وچ گفتگو اے اسلئی نبی کہہ کے خطاب ہويا اے جداں رسول اکرمؐ دے لئی "نبی" کہیا گیا [۲۶] نیزانہاں دے بار ِرسالت اٹھانے تے رسالتِ عمومی اُتے مشتمل ہونے دی وجہ توں انہاں نوں رسول کہیا گیا اے جداں سورۂ مائدہ دی 61واں آیت وچ يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ کہیا گیا۔[۲۷]
انبیاء بھیجنے دی ضرورت
انسان دی نسبت ضرورت دین تے ضرورت انبیاء علم کلام دی اہم ترین بحثاں وچوں جو شروع توں ہی متکلمین تے فلاسفہ دی نگاہ اس اُتے مرکوز رہی اے۔ زمانۂ قدیم توں علماء دے درمیان اس بحث اں اختلاف رہیا اے ہندو مذاہب وچوں صرف براہمہ دے پیروکار پیغمبران الہی دی بعثت تے آسمانی شریعت دے نازل ہونے نوں لغو سمجھدے سن ہور تمام متفکر بعثت انبیاء نوں حکمت اُتے مشتمل تے اک پسندیدہ عمل قبول کردے ہوئے خدا دی جانب توں بعثت انبیاء دی ضرورت یا عدم ضرورت دے بارے وچ بحث کردے رہے نيں۔ گذشتہ صدیاں وچ بعض یورپین فلسفیاں نے ادیان نوں افیون کہیا تے صرف ادیان تے پیغمبراں دے وجود نوں ضروری ہی نئيں کہیا بلکہ انہاں نوں نقصان دہ، ترقی تے انسان دی آزادی وچ رکاوٹ تے ملتاں دے لئی افیون کہیا اے۔[۲۸]۔ اس مسئلے دے بارے وچ مختلف اتدلال پیش کيتے گئے نيں۔ انہاں وچوں بعض استدلال دینی نظریات تے بعض غیر دینی نظریات اُتے مشتمل نيں۔
غیر دینی نگاہ توں استدلال
اس طرز تفکر وچ بعثت انبیاء دی ضرورت نوں نظری علوم دی ابحاث دی بنیاد اُتے بیان کيتا جاندا اے تے ایہ استدلال درج ذیل چند مقدمات اُتے مشتمل اے :-
- خدا انسان نوں پیدا کرنے والا اے۔
- خدا حکیم اے تے اوہ کسی ہدف دے تحت خلق کردا اے۔
- انسان دی خلقت توں اس دا مقصد کمال تک پہنچنا اے۔
- انسان اک مختار موجودات وچوں اے۔
- کمال تک رسائی اختیاری افعال نوں انجام دینے دے نال ممکن اے۔
- اک اختیاری کم دا انجام پانا چند مقدمات اُتے موقوف اے: صحیح راستے توں آگاہ ہونا،اس کم دے انجام پانے دے خارجی شرائط دا فراہم ہونا تے اس کم دے انجام دینے انسان دا قادر ہونا۔
- قاعدۂ لطف دی بنیاد اُتے خدا دے لئی ضروری اے کہ انسان نوں انتخاب کرنے دی قدرت دے تے انسان دے لئی صحیح راستے دی شناخت تے پہچان دے لئی شرائط نوں بیان کرے ؛
- شناخت دے ذرائع تے وسائل حس، عقل تے وحی نيں؛
- انسانی زندگی دے انفرادی تے معاشرتی، مادی تے معنوی، دنیاوی تے اخروی تمام پہلوآں دی شناخت تے پہچان دے رستےآں دی شناخت دے لئی حس تے عقل دے ذرائع ناکافی نيں؛
- تخلیق انسان دی ہدف دے متحقق ہونے دے لئی خداوند حکیم تے لطیف اُتے ضروری اے کہ اوہ حس تے عقل دے علاوہ کسی تے راستے دی طرف انسان دی راہنمائی کرے تے اوہ راہ علم غیب تے ارتباطِ وحی دے علاوہ کوئی تے راہ نئيں اے۔
- غیب نال رابطہ تے وحی دا حاصل کرنا ہر انسان دے بس دی گل نئيں اے صرف چند افراد ہی صحیح افعال انجام دینے دے نتیجے وچ ایسی قدرت تے توانائی حاصل کر سکدے نيں۔[۲۹]
دینی نگاہ توں استدلال
دینی تعلیمات وچ مختلف عناوین توں بعثت انبیاء دا مسئلہ بیان ہويا اے مثلا:
- فطری امور دا زندہ کرنا تے عقل دے نزدیک ابہامات دور کرنا۔[۳۰]
- لوکاں اُتے حجت دا تمام کرنا تے عذر تے بہانے دا راستہ روکنا۔[۳۱][۳۲]
- انساناں تک شریعت پہچانااور احکام الہی دی وضاحت کرنا۔[۳۳]
- انساناں دی تعلیم تے تربیت۔[۳۴]
- عدل وانصاف قائم کرنا تے انساناں نوں باہمی ظلم تے ستم توں روکنا۔[۳۵]
- طاغوت سےانسان دی آزادی تے دوسرے انساناں دے ظلم تے ستم تے زیر تسلط آنے توں روکنا۔[۳۶][۳۷]
براہمہ دا شبہ
کچھ لوکاں دا کہنا اے کہ خدا دی شناخت تے وحی نوں حاصل کرنے دے لئی نبوت تے بعثت انبیاء دی ضرورت نئيں اے کیونجے انسان عقل دے سہارے راہ سعادت تے شناخت توحید تے اس اُتے عمل پیرا ہوئے سکدا اے۔ زمانۂ قدیم توں براہمہ[۳۸]، صابئین، تناسخیہ[۳۹]، سمنیہ[۴۰] تے موجودہ دور دے دوئیستی انہاں وچوں نيں۔ انہاں دے علاوہ مسلماناں وچوں احمد بن سرخی تے قطب الدین راوندی دی طرف وی اس عقیدے دی نسبت دتی گئی اے [۴۱]۔
اعتراض تے جواب
اپنے اس اعتقاد دے لئی انہاں گروہاں نے چند دلائل پیش کيتے نيں۔ انکا اہم ترین استدلال ایہ اے:
انبیاء دا پیغام جے عقل دے موافق اے تاں عقل دے ہُندے ہوئے نبی ،اور اسکے پیغام دی ضرورت نئيں اے تے جے انبیاء دا پیغام مخالف عقل اے تاں عقل انبیاء دے پیغام نوں قبول کرنے توں رکدی اے [۴۲]۔اور عقلی لحاظ توں اس دی نفی تے جھٹلیانا چاہیدا[۴۳]۔
لیکن ایہ درست نئيں اے کیونجے:
عقل دے موافق تے مخالف ہونے دے علاوہ اک تیسری قسم اشیاء دے درک وچ عقل دی قدرت تے توانائی دا نہ ہونا وی اے تے ایہ قطعی طور اُتے مخالف عقل دے علاوہ اک تے چیز اے۔
وضاحت
وحی دی تعلیمات دی دو قسماں نيں : اصول دین دی طرح ایسی تعلیمات نيں کہ عقل انہاں نوں درک کرنے دی صلاحیت رکھدی اے یا عقل انہاں نوں درست درک کرنے توں عاجز اے تے اس مقام اُتے عقل انہاں دے بارے وچ خاموش اے تے انہاں دے متعلق کوئی حکم بیان نئيں کردی اے۔ ابتدائے کائنات تے قیامت، صفات خدا تے زندگی گزارنے دا درست طریقہ[۴۴] ایداں دے امور وچوں نيں کہ جنہاں دے بارے وچ انسانی عقل مستقل طور اُتے کچھ بیان نئيں کرسکدی اے تے اس طرح دے امور وچ وحی ساڈی صحیح راہنمائی کر سکدی اے۔ لیکن جنہاں تھاںواں اُتے انسانی عقل مستقل طور اُتے رسائی تے قدرت رکھدی اے انہاں وچ وحی دی راہنمائی دیندار لوکاں نوں زیادہ اعتماد بخشتی اے تے زیادہ تاکید دا فائدہ دیندی اے۔[۴۵]
بعثت انبیاء دے مقاصد تے فائدے
انبیاء بھیجنے دا مقصد خلقت انسان دے ہدف نوں وجود بخشنا اے پس انبیاء دے بھیجنے دا اصلی مقصد خلقت انسان دا مقصد اے۔ اس مقصد اصلی دے ہمراہ ہور ذیلی مقاصد وی موجود نيں ۔ قرآن کریم نے بعثت انبیاء دے جنہاں مقاصد نوں بیان کيتا اے انہاں نوں ایتھے مختصر طور اُتے بیان کيتا جاندا اے :-
- معاشرے وچ توحید نوں مکمل کرنا
انسان دی تخلیق دے مقاصد وچوں اک مقصد نیک اعمال دے ذریعے انسان دا تکامل تے توحید|خدا دی معرفت حاصل کرنا اے ۔خدا وند دی معرفت دا کمال توحید نوں سمجھنا تے اس توں ہر قسم دی شرک دی نفی کرنا اے تے ایہ گل انبیاء دے ذریعے ہی ممکن اے کہ اوہ آئیاں تے بشر نوں ہر ذلت شرک تے بت پرستی دی ذلت توں نجات تے اور انہاں نوں توحید دی طرف بلاواں۔ جداں کہ قرآن کریم اس سلسلے وچ فرماندا اے :وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّـهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ ۖ .... ﴿٣۶﴾ [۴۶] ترجمہ:اور اساں ہر امت وچ رسول بھیجیا کہ تسيں اللہ دی عبادت کرو تے طاغوت توں بچو.... ۔
حضرت علی وی اس توں ملدے جلدے بیان کيتی طرف اشارہ کردے نيں :
خدا نے پیغمبراں نوں بھیجیا توں کہ لوک توحید اوراس دتی صفات دے متعلق جو کچھ نئيں جاندے نيں اسنوں جان لاں تے اوہ انکار دے بعد خدا دی وحدانیت اوراس دتی ربوبیت اُتے ایمان لے آئیاں ۔[۴۷] ۔
- تعلیم تے تربیت
بعثت دے فائدے وچ اک فائدہ انساناں نوں بندگی دا سبق سکھانا تے انہاں دی دینی تربیت کرنا اے اس دی جانب اشارہ کردے ہوئے اللہ فرماندا اے :هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ ﴿٢﴾[۴۸] ترجمہ: اوہ اللہ اوہی اے جس نے امی قوم وچ انہاں نوں وچوں اک رسول بھیجیا جو انہاں نوں اس دی آیتاں پڑھ کر سناندا اے تے انہاں نوں پاکیزہ بناندا اے تے انہاں نوں کتاب وحکمت دی تعلیم دیندا اے اگرچہ اوہ اس توں پہلے کھلی ہوئی گمراہی مبتلا سن ۔
- قیام عدل تے قسط
بعثت انبیاء دے اہداف وچوں اک اہم ہدف ستم رسیدہ تے ضعیفاں دی مدد کرنا تے ظالماں دا مقابلہ کرنا اے:لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ۖ ....﴿٢٥﴾ ترجمہ: یقیناً اساں اپنے رسولاں(ع) نوں کھلی ہوئی دلیلاں (معجزےآں) دے نال بھیجیا تے انہاں دے نال کتاب تے میزان نازل دی تاکہ لوک عدل تے انصاف اُتے قائم ہاں ....(25)[۴۹]
اس آیت دی بنیاد اُتے انبیاء معجزات دے نال واضح دلائل ، انہاں دی تبلیغ دی حقانیت دے عقلی دلائل تے آسمانی کتاب دے نال انساناں دی طرف جاندے نيں توں کہ عدل تے مساوات دی برقراری دے لئی لوک ظالمین دے مقابلے وچ اٹھیا کھڑے ہاں تے انہاں نوں محکم کرن۔
- آزادی انسان
شیطان تے نفس امارہ دے چنگل توں آزادی ، تکامل تے معنویت دی طرٖف حرکت کرنا حق تے باطل دے راستے دی شناخت دی طرف محتاج اے۔ انبیاء وحی دے توسط توں حاصل کيتے ہوئے سعادت تے ہدایت دے دستور العمل پیش کرنے دے ذریعے انسان دی آخروی تے دنیاوی سعادت دی تمام ضرورتاں نوں پورا کرنے دے لئی انسان دی راہنمائی کردا اے۔قرآن دے سورۂ اعراف دی 157واں آیت وچ اس دی جانب انہاں لفظاں وچ اشارہ کردا اے :-الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ ۚ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنزِلَ مَعَهُ ۙ أُولَـٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ترجمہ: جو اس پیغمبر(ص) دی پیروی کرن گے جو نبیِ امی اے جسنوں اوہ اپنے ہاں توراۃ تے انجیل وچ لکھیا ہويا پاندے نيں جو انہاں نوں نیک کماں دا حکم دیندا اے تے برے کماں توں رکدا اے جو انہاں دے لئی پاک تے پسندیدہ چیزاں نوں حلال تے گندی تے ناپاک چیزاں نوں حرام قرار دیندا اے تے انہاں اُتے توں انہاں دے بجھ اتاردا اے تے اوہ زنجیراں کھولدا اے جنہاں وچ اوہ جکڑے ہوئے سن ۔ پس جو لوک اس (نبیِ امی) اُتے ایمان لیائے تے اس دی تعظیم دی تے اس دی مدد تے نصرت دی تے اس نور (روشنی) دی پیروی دی جو اس دے نال نازل کيتا گیا اے ایہی لوک فوز تے فلاح پانے والے نيں۔ (157)
اس بیان دے مطابق،انسان دی حقیقی آزادی دی طرف بازگشت وجود انبیاء نوں ضروری قرار دیندی اے۔
- تاریکیوں توں نجات
انساناں نوں فکری،عقیدتی،اخلاقی تے عملی ظلمتاں توں نجات دینا، نور دی طرف حرکت دینا تے زندگی تے حیات نوں روشنائی بخشنا بعثت انبیاء دے اہداف وچوں اک ہدف اے ۔سورۂ ابراہیم دی پہلی آیت وچ ارشاد اے :-الر ۚ كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَىٰ صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ ﴿١﴾ ترجمہ: الف، لام، را۔ (اے رسول(ص)) ایہ اک کتاب اے جو اساں آپ اُتے اس لئی نازل دی اے کہ آپ لوکاں نوں انہاں دے پروردگار دے حکم توں (کفر کی) تاریکیوں توں کڈ کے (ایمان کی) روشنی دی طرف لاواں (یعنی) اس خدا دے راستہ دی طرف جو غالب (اور) قابل تعریف اے۔ (1)
- خوشخبری دینا تے ڈرانا
نیک لوکاں نوں خوشخبری دینا تے خدا دی نافرمانی تے نا پسندیدہ کماں دے برے انجام توں ڈرانا بعثت انبیاءؑ دے فائدے وچوں اک فائدہ تے اے ۔سورۂ انعام دی 48واں آیت وچ ارشاد اے :-وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ ۖ .... ﴿۴٨﴾ ترجمہ: تے اسيں پیغمبراں نوں نئيں گھلدے مگر نیکوکاراں نوں خوشخبری دینے والا تے بدکاراں نوں ڈرانے والا ....۔
- اتمام حجت
جے انبیاء نہ آندے تاں ممکن اے کہ ضدی تے ہٹ دھرم لوک ادعا کردے تے کہندے کہ جے خدا دی طرف توں پیغمبر آندے تاں اسيں انہاں دا اُتے تپاک استقبال کردے تے انہاں دے نال نیک برتاؤ کردے ۔ اس سلسلے وچ سورۂ نساء دی 165واں وچ فرمان الہی اے :-رُّسُلًا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّـهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ۚ وَكَانَ اللَّـهُ عَزِيزًا حَكِيمًا ﴿١۶٥﴾ ترجمہ: تے (اساں) رسولاں نوں خوشخبری دینے والا تے ڈرانے والا بنا کے بھیجیا تاکہ رسولاں دے آجانے دے بعد لوکاں دے لئی اللہ دے مقابلہ وچ کوئی حجت باقی نہ رہ جائے تے اللہ زبردست، وڈا حکمت والا اے۔
- اختلاف دی صورت وچ اختلاف نوں ختم کرنا تے فیصلہ کرنا
انسانی معاشرے ہمیشہ توں اختلافات دی آتش وچ جل رہے نيں تے اوہ خود انہاں اختلافات نوں ختم کرنے دی قدرت نئيں رکھدے نيں کیونجے اک طرف انہاں دا حقائق دا علم ہر لحاظ توں محدود اے تے دوسری طرف نفس پرستی اسنوں بوہت گھٹ اطاعت دی اجازت دیندی اے لیکن انبیاء دے لا محدود بحر بیکران علم خدا دے علم توں فیضیاب ہُندے نيں تے اوہ انساناں دے اعلیٰ مرتبے اُتے فائز ہُندے نيں لہذا اوہ اختلافات دے ختم کرنے وچ نہایت اہم کردار ادا کر سکدے نيں۔ قرآن پاک اس سلسلے وچ ارشاد فرماندا اے :-كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّـهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ ۚ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ ۖ فَهَدَى اللَّـهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ ۗ وَاللَّـهُ يَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴿٢١٣﴾[۵۰]ترجمہ:(پہلے) سب انسان اک ہی دین (فطرت) اُتے سن، (فیر جدوں انہاں وچ باہمی اختلاف پیدا ہوئے) تاں خدا نے انبیاء بھیجے۔ (جو نیکوکاراں کو) خوشخبری دینے والے (اور بدکاراں) نوں ڈرانے والے سن تے انہاں دے نال برحق کتاب نازل دی (جس وچ قانون سی)۔ تاکہ لوکاں دے اختلاف دا فیصلہ کرے تے ایہ اختلاف انہاں لوکاں نے کيتا جنہاں نوں اوہ (کتاب) دتی گئی سی تے اوہ وی تب کہ جدوں کھلی ہوئی دلیلاں انہاں دے سامنے آچکیاں سن۔ محض بغاوت تے زیادتی دی بنا پر۔ تاں خدا نے اپنے حکم توں ایمان والےآں نوں انہاں اختلافی گلاں وچ راہِ حق دی طرف راہنمائی فرمائی۔ تے خدا جسنوں چاہندا اے سِدھے راستے دی طرف راہنمائی فرماندا اے۔ (213)
- حقیقی کامل زندگی دی طرف دعوت
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّـهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ ۖ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّـهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ ﴿٢۴﴾ [۵۱] ترجمہ: اے ایمان والو اللہ تے رسول دی آواز اُتے لبیک کہوئے۔ جدوں کہ اوہ (رسول) توانوں بلاواں۔ اس چیز دی طرف جو توانوں (روحانی) زندگی بخشنے والی اے۔ تے جان لو۔ کہ اللہ (اپنے مقررہ اسباب دے تحت) انسان تے اس دے دل دے درمیان حائل ہو
مذکورہ آیت مادی ،معنوی، ثقافتی،اقتصادی، سیاسی، اخلاقی تے معاشرتی زندگی دے تمام مختلف پہلوآں نوں بعثت دے مقاصد وچوں شمار کردی اے۔ [۵۲]
انبیاءؑ دی خصوصیات
عالم غیب نال رابطہ
انبیاء دی اصلی تے اہم ترین خصوصیت وحی دے ذریعے پیغامات الہی دریافت کرنا تے عالم غیب توں رابطے دا ہونا اے۔ وحی دین اصطلاح وچ مخصوص تعلیم تے قطعی علم دے معنی وچ اے کہ جو خدا دے بعض برگزیدہ بندے خدا دی جانب توں دریافت کردے نيں ۔ جس دے نتیجے وچ انبیاء دے لئی نويں آسمانی افق تے عالم غیب دے دریچے کھلدے نيں ۔[۵۳]
معجزہ دکھانے اُتے قادر ہونا
خدا دی جانب توں ہر مبعوث شدہ نبی غیر معمولی طاقت تے قدرت دا حامل ہُندا اے تے اوہ اس قدرت توں اک یا چند ایداں دے غیر معمولی کم انجام دینے اُتے قادر ہُندا اے جو اک معمولی انسان دی قدرت تے توانائی توں باہر ہُندے نيں ۔ایداں دے افعال دا انجام دینا اس گل نوں بیان کردا اے کہ قدرت تے مدد الہی اس دے شامل حال اے تے اس دی گفتگو دے اللہ دی جانب توں ہونے تے اس دے دعوت تے تبلیغ وچ سچے ہونے دی گواہ ہُندی اے ۔ اسنوں معجزہ کہیا جاندا اے تے اس دی تعریف کردے ہوئے کہیا جاندا اے: معجزہ اک ایسا غیر معمولی فعل ہُندا اے جو تحدی تے دعوائے نبوت دے ہمراہ ہُندا اے تے اک معمولی انسان اس توں مقابلے دی قدرت نئيں رکھدا اے تے اسنوں نابود کرنے توں عاجز ہُندا اے ۔[۵۴]
عصمت
انبیاء دی خصوصیات وچوں اک ہور خصوصیت انہاں دا ایسا کماں توں اجتناب کرنا اے جنہاں دے انجام دینے دی وجہ توں لوکاں دا انہاں توں اعتماد اٹھیا جاندا اے ۔امامیہ متکلمین نے عصمت دی تعریف کردے ہوئے کہیا اے :"نبی دے حق وچ اللہ دا اوہ لطف اے کہ جس دی بدولت اوہ اختیار دے ہُندے ہوئے گناہ دے ارتکاب توں اجتناب تے دوری اختیار کردا اے " ۔[۵۵] عصمت خدا دی جانب توں بندے دے حق وچ اوہ ملکہ نفسانی تے لطف ہُندا اے جس دے ہُندے ہوئے اطاعت نوں ترک نئيں کردا تے نہ ہی معصیت نوں انجام دیندا اے اگرچہ اوہ معصیت نوں انجام دینے دی قدرت توں مالا مال ہُندا اے ۔[۵۶]۔
عصمت انبیاء چند مسائل نوں شامل ہُندی اے:
- ان دا شرک تے کفر توں معصوم ہونا۔
- وحی نوں حاصل کرنے ،حفظ تے پہنچانے وچ معصوم ہونا۔
- احکام شرعی اُتے عمل پیرا ہونے وچ معصوم ہونا۔
- احکام شرعی دے موضوعات دی تشخیص وچ معصوم ہونا۔
- روز مرہ دی زندگی دے معمولات وچ خطا توں معصوم ہونا ۔
ولایت
ولایت اک طرح دا تقرب الہی اے جو دوسرے انساناں دے امور وچ حق تصرف نوں جائز قرار دیندا اے تے جس دی بدولت ولایت دا حامل شخص انساناں دا سرپرست قرار پاندا اے ۔[۵۷] اس ولایت دی تکوینی تے تشریعی دو قسماں نيں۔
- ولایت تکوینی
ولایت تکوینی موجودات جہان دی سرپرستی تے خارج وچ پائی جانے والی اشیاء وچ تصرف کرنا اے جس دی وجہ توں اشیائے خارجی دی حالت تے انہاں وچ تبدیلی دا ہونا ضروری ہُندا اے ۔
- ولایت تشریعی
اس دی چند قسماں نيں: ولایت تفسیری،معاشرے اُتے ولایت تے سیاسی رہبری،احکام شرعی دے جعل تے وضع کرنے ولایت۔
- ولایت تفسیری:یعنی قرآن پاک دی خطا توں پاکیزہ تفسیر تے وضاحت کرنے دا حق حاصل ہونا اے ۔
- معاشرے اُتے ولایت: دوسرے انساناں اُتے صرف نبی نوں ہی رہبری تے حکمرانی دا حق حاصل اے جو خدا دی جانب توں چند افراد نوں دتا گیا اے ۔
- تشریعی ولایت:احکام شرع جعل تے بنانے دا حق۔[۵۸]
ولایت دی تمام قسماں خداوند کریم دے نال مخصوص نيں لیکن بعض چیزاں وچ پیغمبراں تے انساناں نوں اس دے اجرا دا حق دتا گیا اے ۔انبیاء معاشرتی ولایت تے ولایت تکوینی حاصل اے ہور اوہ کوئی نواں دین لے کے نئيں آئے نيں تے انہاں نوں ولایت تفسیری حاصل اے ۔
احکام شرعی دے جعل کرنے وچ امامیہ دا مشہور عقیدہ ایہ اے کہ پیغمبر اسلام ؐ صرف چند مخصوص احکام وچ ایہ حق رکھدے سن ہور خدا دے علاوہ کسی انسان نوں حکم شرعی جعل کرنے یا بنانے دا ایہ حق حاصل نئيں اے ۔چار رکعتی نماز وچ دو رکعت دے اضافے ،نماز مغرب وچ تیسری رکعت دے اضافے ،ہر مہینے وچ تن روزے رکھنے،شرآب دے علاوہ تمام مست کر دینے والی چیزاں دے حرام کرنے دا حق انہاں چند مخصوص احکام وچوں نيں جنہاں وچ رسول اکرم ؐ نوں ولایت تشریعی دا حق حاصل سی۔[۵۹]
کلام دی حجیت تے اطاعت دا ضروری ہونا
انبیائے الہی دی اہم خصوصیات وچوں اک اہم ترین خصوصیت لوکاں دے لئی انہاں دی کلام دا حجت ہونا اے ۔انبیاء دی ولایت تے گناہاں توں معصوم ہونا اس خصوصیت دا سر چشمہ تے سبب اے ۔انبیاء جو برہان تے دلائل قائم کردے نيں اس وجہ توں انہاں دے کلام دی حجیت نئيں اے بلکہ انبیاء دی ذاتی شخصیت تے قانونی حق دی وجہ توں انہاں دے کلام دی سچائی دی ضمانت دتی گئی تے انہاں دی اطاعت ضروری قرار دتی گئی اے یعنی انساناں دے لئی جائز نئيں اے کہ انہاں دی نبوت دے قبول کرنے دے بعد اوہ انہاں دے دعوےآں تے انہاں دے پیغامات دے متعلق انہاں توں دلیل تے برہان دا تقاضا کرن۔ [۶۰]
ان دے کلام دی حجیت دا پشتوانہ انہاں دی دلیل نئيں اے کہ اوہ جسنوں بیان کردے نيں بلکہ انہاں دی اپنی ذات تے شخصیت اے لیکن اس دا ایہ مطلب نئيں اے انہاں دی دلیل تے برہان قابل قبول نئيں اے بلکہ اس دا ایہ معنی اے کہ اوہ اپنی گل دے لئی دلیل بیان نئيں کردے نيں ۔[۶۱] ایہی انبیائے الہی دی اس خصوصیت کيتی وجہ توں انہاں دی اطاعت نوں خدا دی اطاعت دے ہمراہ لازمی تے ضروری جانا گیا اے تے لوکاں نوں حکم دتا گیا اے کہ جس طرح خدا دے دستور دی پیروی تے اطاعت کرن ايسے طرح اوہ انبیاء دے بیان کيتے گئے احکامات تے فرامین دی پیروی تے اطاعت کرن۔ [۶۲]
علم غیب
لوکاں نوں کمال تے قرب خدا تک پہچانے دے لئی پیغمبران الہی ولایت باطنی تے معاشرے دی حاکمیت تے رہبری دے حامل سن ۔اس رہبری تے لوکاں دی ہدایت نوں بہتر طریقے توں انجام دینے دے لئی ضروری اے کہ اوہ احکام شرعی تے انہاں دے معیاراں دا علم رکھدے ہاں تے بعض تکوینی امور توں آگاہ ہاں ۔قرآن کریم نے علم تے حکمت نوں انبیائے الہی دی دو اہم ترین خصوصیات دے عنوان توں یاد کردا اے تے انہاں دے علم تے آگاہی نوں چند چیزاں دے ہمراہ ذکر کردا اے ۔ علم نوں درج ذیل چیزاں دے ہمراہ ذکر کيتا اے :
ہور آسمانی کتاباں دا علم،امور تکوینی تے اسمائے الہی دا علم[۶۳] دوسرے علوم دے نال علم جداں حضرت داؤد دے زرہ بنانے دا علم [۶۴] جناں توں کم لینے دی کیفیت تے پرندےآں دی بولی دا علم[۶۵] یا حضرت یوسف نوں عطا کيتے گئے تعبیر خواب دا علم[۶۶] تے علم ۔
حواس خمسہ دے ذریعے قابل مشاہدہ نہ ہونے والے امور نوں جاننا علم غیب اے ۔ایہ علم خداوند توں مخصوص اے تے جو لوک اس دی صلاحیت رکھدے نيں تے اس علم توں سوئے استفادہ نئيں کردے نيں ، انہاں دی ظرفیت دے مطابق انہاں نوں ایہ علم غیب دتا جاندا اے ۔[۶۷]۔
تکرار انبیاء دی حکمت
ابتدائے خلقت انسان توں ہی انسان دی وسائل ہدایت دی طرف احتیاج دے پیش نظر انبیاء موجود سن ۔ انہاں انبیاء دی تعداد تے انبیاء دی تکرار اک ایسا سوال اے جو انسان دی توجہ اپنی طرف مبذول کرواندا اے ۔ معاشرۂ انسانی وچ کیوں اِنّی تعداد وچ انیباء مبعوث ہوئے؟ کیوں شروع وچ ہی دین کامل پیش نئيں کيتا گیا؟ جدوں دینی تعلیمات دا مطالعہ کردے نيں تاں اس دے درج ذیل چند جواب سانوں ملدے نيں:ـ
- دین دی اصلی تعلیمات دے فراموشی تے تحریف دا خوف
ہدایت بشر دے لئی متعدد انبیاء دے بھیجے جانے دا اصلی عامل لوکاں دے ہتھوں دینی تعلیمات دی تحریف ہونا اے ۔انسان زمین اُتے آباد ہويا تے معاشرے دی صورت وچ جدوں اس دے باہمی تعلقات قائم ہوئے تاں لوکاں دے درمیان اختلاف نظر ظاہر ہويا ۔زور گو تے طاقتور ناتوان لوکاں توں ناجائز فائدے حاصل کرنے دا مقصد رکھدے سن جدوں کہ انبیائے الہی اپنے مقاصد وچوں اک مقصد برابری تے مساوات دی بنیاد اُتے اک آیڈیل معاشرے دی تشکیل سمجھدے سن لہذا اوہ ایداں دے طاقتوراں توں مقابلہ کردے ۔پس انہاں حالات وچ انہاں طاقتوراں دے پاس انبیاء توں مقابلہ کرنے دا راہ حل ایہ سی کہ اوہ دین دی اساسی تعلیمات وچ تحریف کوآسان ترین راستہ سمجھاں تے اوہ دین دی اساسی تعلیمات وچ تحریف دی کوشش کرن ۔ [۶۸]
اعتقادی تے عملی دو تھاںواں اُتے تحریف واقع ہوئی جداں فرشتےآں نوں لڑکیاں جاننا، حضرت عیسی نوں خدا دا بیٹا سمجھنا تے تثلیث دا عقیدہ تحریفی اعتقادات دی مثالیاں نيں جدوں کہ خدا دے حلال تے حرام وچ تبدیلی تے بدعت تحریف عملی دی مثالیاں نيں۔ [۶۹]
لوکاں دے درمیان پیغامات الہی دے باقی رہنے، انہاں دے فراموش نہ ہونے تے انہاں دے تحریف توں بچنے دے لئی ضروری اے کہ تریخ دے مختف حصےآں وچ ایداں دے افراد ہونے چاہیدا توں کہ اوہ پہلے آسمانی پیغاماں یا خدا دی جانب توں صحیح تے درست نويں پیغامات دی تبلیغ دے ذریعے تحریف توں خالی صحیح تے سالم دینی تعلیمات نوں لوکاں دے سامنے پیش کرن۔
- آسمانی کتاباں دا ناپدید ہوجانا
حضرت ابو ذر توں منقول روایت دے مطابق ہدایت بشر دے لئی خدا دی جانب توں بہت ساریاں کتاباں انبیاء اُتے نازل ہوئیاں نيں۔مختلف ادیان دے پیروکار فکری بلوغ تے ترقی دے نہ ہونے تے زمانے دے گزرنے دے نال نال انہاں کتاباں دی حفاظت نئيں کر سکے نيں لہذا بہت ساریاں کتاباں ناپدید ہوئے گئياں تے لوکاں دے ہتھوں وچ موجود نئيں نيں تے آنے والیاں نسلاں اس محروم نيں۔[۷۰]۔اس وجہ توں ضروری اے کہ بعد وچ پیغمبر آئیاں توں کہ ناپدید شدہ کتاباں دے متعلق بیان کرن تے لوکاں دے لئی انہاں دی تعلیمات تے احکام بیان کرن یا انسان دی ہدایت دے لئی اک جدید تے نويں دینی دستور العمل نوں پیش کرن۔
- ضرورتاں تے تقاضاں دا باہمی اختلاف
مختلف ادیان الہی دی اساسی تعلیمات اک ورگی ،ثابت تے ناقابل تغییر نيں لیکن دین دی کچھ احکامات ضرورتاں، زمانے دے تقاضاں تے مصلحتاں دے تحت بنائی گئیاں نيں تے ضرورتاں، حالات تے مصلحتاں دی کی تبدیلی دے نال اوہ احکام وی تبدیل ہون گے۔ [۷۱]
مثلا بنی اسرائیل دی نافرمانیاں دی وجہ توں انہاں دی تنبیہ تے فرمانبردار بنانے دے لئی تے روح عبودیت دی تقویت دے لئی دین یہود وچ بعض احکام سن تے واضح سی گل اے کہ اس خصوصیت دے ختم ہوئے جانے تے مخاطبین دے بدلنے دی وجہ توں ہن اوہ مصلحت وی موجود نئيں اے تے اوہ احکام منسوخ ہوئے جاواں گے ۔
- ترقی فہم تے انسانی استعداد
زمانے دے گزرنے ،زندگی دے حالات مختلف ہونے،اجتماعی تے انفرادی سوچ دے استعمال تے انساناں دے پاس انبیاء دی دتی ہوئی تعلیمات دے وسیلے توں انسان تکمیل دے مراحل وچ رہیا تے جس قدر اس دی عمر زیادہ ہوئے رہی اے ايسے طرح نويں توں نويں پیغامات حاصل کرنے تے کامل تر ہونے دی صلاحیت وچ وی روز بروز وادھا ہوئے رہیا اے ۔اس گل نوں مختلف ادیان الہی دے تعلیمات دا باہم مقائسہ کر کے سمجھیا جا سکدا اے ۔ ايسے وجہ توں بعض فلاسفہ دا ایہ اعتقاد اے انسان حضرت آدم ؐ توں لے نبی آخر الزمان دی امت تک مسلسل ترقی کر رہیا اے اس وجہ توں ضروری اے کہ مسلسل انبیاء بھیجاں جاواں تے اوہ اپنی امت دی صلاحیت تے استعداد دے مطابق سعادت تے نیکی دے دستور العمل توں انہاں نوں آگاہ کرن۔[۷۲]
تعداد انبیاء
بعض روایات دے مطابق انبیاء دی تعداد اک لکھ چوبیس ہزار(124000) اے ۔ایہ گل رسول اکرم دی حدیث وچ وارد ہویئ اے کہ خدا نے لوکاں دی راہنمائی دے لئی اک لکھ چوبیس ہزار انبیاء بھیجے۔اس دے متعلق رسول اکرم ؐکا ارشاد اے :
خدائے پاک نے اک لکھ چوبیس ہزار انبیاء بھیجے وچ انہاں وچوں سب توں زیادہ لائق احترام تے خدا دے نیڑے ترین وچ ہاں ہور خدا نے اک لکھ چوبیس ہزار وصی خلق کيتے انہاں وچوں خدا دے نزدیک سب توں زیادہ برتر تے لائق احترام علی اے۔[۷۳]
پہلا نبیؑ
حضرت آدم سب توں پہلے انسان تے تمام انساناں دے باپ نيں ۔خدا نے اپنی روح اس دے ڈھانچے وچ پھونکی اے [۷۴] فیر خلقت آدم دی وجہ توں خدا نے اپنی تعریف کيتی اے ۔[۷۵]فرشتےآں نوں حکم دتا گیا کہ اوہ اسنوں سجدہ کرن [۷۶] انہاں دی بیوی حضرت حوا نيں[۷۷] ممنوعہ پھل کھانے دی وجہ توں انہاں نوں جنت توں کڈیا گیا ۔ اوہ زمین اُتے خدا دی جانب توں سب توں پہلے خلیفہ تے پہلے نبی الہی نيں۔
آخری نبیؐ
محمد بن عبداللّه بن عبدالمطّلب بن ہاشم (عام الفیل/۵٧۰م. مکہ–۱۱ه.ق./۶۳۲م. مدینہ)اولوالعزم پیغمبراں وچوں آخری نبیؐ نيں ۔ان دا اصلی معجزہ قرآن پاک اے انہاں دے والد دا ناں عبدالله بن عبدالمطلب تے انہاں دی والدہ ماجدہ آمنہ وہب دی بیٹی نيں . آپؐ نے جوانی وچ حضرت خدیجہ بنت خویلد نال شادی کيتی تے انہاں دے بطن توں حضرت فاطمہ دی ولادت ہوئی۔چالیس سال دی عمر وچ غار حراء وچ نبی مبعوث ہوئے۔آپ ؐ نے دیناسلام دی تبلیغ دی ۔اس دین دی اساسی تعلیمات یکتاپرستی تے اخلاق اُتے مشتمل نيں۔آپؐ حاکم، قانون بنانے والے ، معاشرے دی اصلاح کرنے والے تے فوج دے سپہ سالار سن ۔دین دی تبلیغ وچ آپؐ نے بہت ساریاں مشقتاں اٹھاواں ۔مشرکاں تے یہودیاں دی جانب توں آپؐ نوں بہت ساریاں جنگاں دا سامنا کرنا پيا۔
صاحبان کتاب انبیاء
خدا دے بعض پیغمبر صاحبان کتاب سن ۔ وحی دے ذریعے جو پیغام الہی دریافت کردے سن اسنوں مجموعے دی صورت وچ کتاب مقدس یا آسمانی کتاب کہندے سن ۔ ایہ کتاباں اس دین دے پیروکاراں دے لئی عمل دا معیار تے انہاں دے اعتقادات دا مجموعہ ہُندیاں۔ان کتاباں دے ناں ایہ نيں :سانچہ:کالم-شروع
صاحب شریعت تے تبلیغی انبیاء
انسان دی زندگی حضرت نوحؑ دے زمانے تک کسی قسم دی اجتماعی مشکلات دے بغیر سادہ طریقے توں گزر رہی سی ۔اس طرح توں کہ اجتماعی تے معاشرتی ضرورتاں تے اجتماعی پروگراماں نوں انجام دینے دے لئی کِسے قسم دے قوانین بنانے تے معاشرے وچ رہنے دے احکام بنائے جانے دی ضرورت محسوس نئيں ہُندی سی ۔زور گو تے طاقتور حالے تک معاشرے وچ ظاہر نئيں ہوئے سن ۔ ايسے وجہ توں حضرت نوحؑ دے زمانے تک صرفتعلیمات وحی دے بیان کرنے دی ضرورت سی ۔ حضرت نوح ؑ دے زمانے تک دے انبیاء دے درمیان صرف کیفیت دی تبدیلی تے میزان تعلیم دا فرق سی۔ایسی نبوت کہ جو حضرت نوحؑ دے زمانے توں پہلے تک موجود سی،کہیا جاندا اے تے اس توں مراد ایہ اے کہ حضرت آدم ؑ ،حضرت شیث، حضرت ادریسؑ ،.....ان انبیاء دی نبوت "تبلیغی تے تعریفی" سی یعنی اوہ صرف توحید اوراس دی صفات تے قیامت جداں دین دے اعتقادات دی تبلیغ تے وضاحت کرنے دے ذمہ دار سن ۔
لیکن انسان دی اپنی زندگی وچ ترقی ،معاشراں وچ توسیع تے پھیلاؤ، معاشرے وچ موجود افراد دے درمیان معاشرتی تضادات دے ایجاد، معاشرے وچ طاقتور تے زور گو طبقے دے پیدا ہوجانے تے لوکاں دی جانب توں خدائی دستوراں دی مخالفت کيتی وجہ توں اک شریعت دی ضرورت زیادہ محسوس ہوئی ۔ ايسے وجہ توں اس دے بعد دینی تعلیمات دے ابلاغ تے انہاں دی وضاحت کيتی ذمہ داری دے علاوہ انبیاء موظف سن کہ وحی توں حاصل ہونے والے احکام دی تبلیغ کرن،لوکاں نوں اخلاقی تعلیمات توں آراستہ کرن ، معاشرتی، سیاسی تے عبادتی قوانین تے ضوابط بناواں تے بیان کرن تے خلاصہ ایہ کہ اوہ انسان دے لئی خدا دی جانب توں قانون تے دستورالعمل لے کے آئیاں ۔[۷۹]۔ایسی نبوت صرف "اولو العزم" پیغمبراں دے مخصوص سی تے اسنوں " نبوت تشریعی" کہیا جاندا اے۔
اولو العزم انبیاءؑ
کچھ انبیاء اولو العزم نبی کہلاندے نيں ۔ اولو العزم دے معنی ،تعداد ہور انہاں دی رسالت دی محدودیت وچ مختلف نظریات بیان ہوئے نيں ۔ انہاں وچوں مشہور ایہ اے کہ اولو العزم پنج صاحب شریعت انبیاء حضرت نوح ، حضرت ابراهیم، حضرت موسی،حضرت عیسی تے حضرت محمد علیهم السلام نيں ۔ [۸۰]۔
ختم نبوت
ختم نبوت علم کلام توں متعلق مفہوم اے تے مسلماناں دے مشترک عقائد وچوں اے۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ رسول اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ تے آلہ دے بعد کوئی نبی تے کوئی دین نئيں آئے گا ۔
قرآن کریم دے سورۂ احزاب دی 40واں آیت وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ تے آلہ دے لئی واضح طور اُتے خاتم النبیین لفظ استعمال ہويا اے تے "ختم نبوت" نوں ايسے آیت توں لیا گیا اے ۔رسول اکرم دی خاتمیت دا اعتقاد خود آپؐ دے زمانے تے انہاں دے بعد آنے والے زمانےآں وچ مسلماناں دے درمیان اک مسلم اعتقاد دے طور اُتے رہیا اے ۔[۸۱] بلکہ اس اعتقاد نوں اس معنی وچ "ضروریات دین " وچوں شمار کيتا جاندا اے کہ جو شخص رسول اکرمؐ دی نبوت دا اقرار کردا اے اسنوں چاہیدا کہ اوہ انہاں دی خاتمیت دا اقرار وی کرے۔[۸۲]
قرآن دا قسم دی تحریف توں محفوظ رہنے،دین اسلام دے جامع تے کامل ہونے، انسان دی ضرورتاں وچ تبدیلی تے قرآن دے مخاطباں دے عقلی لحاظ توں بالغ تے کامل ہونے نوں ختم نبوت دی حکمتاں وچوں شمار کيتا گیا اے ۔
نبوت عامہ تے خاصہ
نبوت توں مربوط مسائل مجموعی طور اُتے دو حصےآں :عام تے خاص وچ تقسیم کيتا جاندا اے۔ نبوت عام توں تمام انبیاء توں مربوط مسائل دی طرف اشارہ کيتا جاندا اے تے نبوت خاص توں صرف رسول اکرمؐ توں مربوط مسائل دی طرف اشارہ کيتا جاندا اے۔[۸۳]
ماخذ
سانچہ:کالم-شروع
- ابن عربی، محی الدین محمد، تفسیر ابن عربی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت: دار صادر، ۲۰۰۰م.
- آلوسی، محمودبن عبداللّه، روح المعانی، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
- آمدی، علی بن محمد، غایہ المرام فی علم الکلام، چاپ حسن محمود عبداللطیف، قاهره، ۱۳۹۱/۱۹٧۱ق.
- بحرانی، ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، قم: مکتبہ آیت الله نجفی مرعشی، ۱۴۰۶ق، چاپ دوم.
- بغدادی، عبدالقاہر، اصول الدین، بیروت: دارالکتب العلمیہ، ۱۴۰۱ق.
- پٹرسن مائیکل، تے دوسرے، عقل تے اعتقاد دینی، ترجمہ احمد نراقی تے ابراہیم سلطانی، تہران: طرح نو، ۱۳۸۹ش، طبع ہفتم.
- تفتازانی، سعدالدین، شرح العقائد النسفیہ، قاہرہ:مکتبة الکلیات الازهریہ، ۱۴۰٧ق.
- جرجانی، سید شریف، التعریفات، چاپ چہارم، تہران: ناصر خسرو، ۱۴۱۲ق.
- جرجانی، شرح المواقف، شرح المواقف، قم: الشریف الرضی، ۱۳۲۵ق.
- جمعی از نویسندگان، شرح المصطلحات الکلامیہ، مشہد: آستان قدس رضوی، ۱۴۱۵ق.
- جوادی آملی، ولایت فقیہ ولایت فقاہت تے عدالت، چاپ ششم، قم: نشر اسراء، ۱۳۸۵ش.
- جوہری، صحاح اللغہ، الصحاح اللغہ، سافٹ ویئر کتابخانہ کلام نور.
- حلی، حسن بن یوسف، الالفین، قم: موسسہ الاسلامیہ، ۱۴۲۳ق.
- حلی، حسن بن یوسف، الباب الحادی عشر، تہران: موسسہ مطالعات اسلامی، ۱۳۶۵ش.
- حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد (مع التعلیقات)، چاپ چہارم، قم: موسسہ نشر اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- حلی، حسن بن یوسف، مناہج الیقین فی اصول الدین، تہران: نشردارالاسوه، ۱۴۱۵ق.
- خاتمی، فرہنگ علم کلام، تہران: نشر صبا، ۱۳٧۰ش.
- دہخدا، علی اکبر،) لغت نامہ، تہران: موسسہ لغت نامہ دہخدا، ۱۳۳۴ش.
- رازی، فخرالدین محمد، مفاتیح الغیب، چاپ سوم، بیروت: دار احیاء التراث، ۱۴۲۰ق.
- ربانی گلپایگانی، علی، کلام تطبیقی، قم: مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- سبزواری، محمد بن حبیب الله، ارشاد الاذهان فی تفسیر القران، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۱۹ق.
- سبزواری، ملاہادی، شرح الأسماء الحسنی، تہران، دانشگاه تہران، ۱۳٧۲ش.
- سروش، عبدالکریم، بسط تجربہ نبوی، چاپ پنجم، تہران: موسسہ فرہنگی صراط، ۱۳۸۵ش.
- شریف مرتضی، علی بن حسین، رسالے الشریف المرتضی، قم: دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- شریف مرتضی، علی بن موسی، الذخیره فی علم الکلام، قم: موسسہ نشر اسلامی، ۱۴۱۱ق.
- صادقی، ہادی، درامدی بر کلام جدید، قم: کتاب طہ تے نشر معارف، ۱۳۸۳ش، چاپ دوم.
- صدرالمتألہین، محمد بن ابراهیم، شرح اصول کافی، کتاب الحجہ، تصحیح محمد خواجوی، تہران: موسسه مطالعات تے تحقیقات فرہنگی، ۱۳٧۰ش.
- طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ پنجم، قم: نشر جامعه مدرسین، ۱۴۱٧ق.
- طباطبایی، محمد حسین، وحی یا شعور مرموز، مرکز نشر تے توزیع کتاب، ۱۳۳٧ش.
- طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، بیجا: دفتر نشر فرہنگ اسلامی، ۱۳۸٧ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دارالاضواء، ۱۴۰۶ق، چاپ دوم.
- عسکری، حسین بن عبدالله، معجم الفروق اللغویہ، قم: موسسہ نشر اسلامی، ۱۳۸۴ش، چاپ سوم.
- فاخوریحنا تے خلیل الجرء، تریخ فلسفہ در جہان اسلام، ترجمہ محمد آیندی، تہران: سازمان انتشارات تے آموزش انقلاب فرہنگی، ۱۳۸۵ش، چاپ دوم.
- فاضل مقداد، محمد بن حسن، الاعتماد فی شرح واجب الاعتقاد، چاپ صفاءالدین بصری، مشہد، ۱۴۱۲ق.
- فاضل مقداد، محمد بن حسن، النافع یوم الحشر، شرح الباب الحادی عشر (در ضمن کتاب باب حادی عشر مع شرحیه)، تهران: موسسه مطالعات اسلامی، ۱۳۶۵ش.
- فراہیدی، خلیل بن احمد، العین، چاپ دوم، قم: نشر ہجرت، ۱۴۰۹ق.
- فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، چاپ دوم، قم: نشر هجرت، ۱۴۱۴ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، قم: دار الکتاب، ۱۳۶٧ش، چاپ چهارم.
- قیصری، داود، شرح فصوص الحکم، قم: نشر انوار الہدیم، ۱۴۱۶ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تہران: دار الکتب الاسلامیہ، ۱۳۶۵ش.
- لاہیجی، عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
- ماوری، علی بن محمد، اعلام النبوة، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۹۸٧ق.
- مدرسی، محمد تقی، من ہدی القران، تہران: نشر دارمحبی الحسین، ۱۴۱۹ق.
- مصباح یزدی، راه تے راہنما شناسی، قم: انتشارات موسسہ امام خمینی، ۱۳۸۶ش.
- مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش عقائد، چاپ ہفدہم، تہران: موسسہ چاپ تے نشر بین المللی سازمان تبلیغات، ۱۳۸۴ش.
- مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، تہران: بنگاه ترجمہ تے نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
- مطہری، مرتضی، یونیورسٹی تے تریخ، تہران، نشر صدرا، ۱۳٧۲ش.
- مطہری، مرتضی، وحی تے نبوت، تہران، نشر صدرا، ۱۳۸۵ش.
- مفید، محمد بن محمد بن نعمان، النکت الاعتقادیہ، قم: کنگره جہانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.