Uzbeka lingvo

tjurka lingvo

La uzbeka lingvo (uzbeke O‘zbek tili (latine), Ўзбек тили (cirile), ئۇزبېك تیلى (per araba alfabeto)) estas tjurka lingvo, nacia lingvo de uzbekoj. Ĝi estas parolata precipe en Uzbekio, Kirgizio, Kazaĥio, Afganio, Rusio, kelkaj aliaj landoj de Azio; ĝi estas 28-a en mondo laŭ parolantaro (pli ol 12,5 mln parolantoj)[mankas fonto]. Ĝi estas sola tutŝtate oficiala lingvo de Uzbekio.

Uzbeka lingvo
Oʻzbek tili / Ўзбек тили / ئۇزبېك تیلى
natura lingvomakrolingvomoderna lingvolango
Western Karluk • tjurka lingvaro
Parolata enUzbekio, Kirgizio, Afganio, Kazaĥio, Turkmenio, Taĝikio, Rusio kaj aliaj landoj
Parolantoj27 000 000
Skribolatina alfabeto, cirila alfabeto, araba alfabeto
Lingvistika klasifiko
Altaja (diskutata)
Tjurkaj lingvoj
Oficiala statuso
Oficiala lingvo en Uzbekio[1]

Afganio (loka)[2]

Reguligita deInstituto de lingvo kaj literaturo je nomo de Aliŝer Navoi
Lingva statuso1 sekura
Lingvaj kodoj
Lingvaj kodoj
  ISO 639-1uz
  ISO 639-2uz
  ISO 639-3uzb
  SILUZB
  Glottologuzbe1247
Angla nomoUzbek
Franca nomoouzbek
Vikipedio
vdr

Pro diverseco de uzbekaj dialektoj la lingvon oni konsideras apartenanta samtempe al kelkaj branĉoj de tjurka lingvaro: al oguzaj lingvoj, al Karlukaj lingvoj, al Kipĉakaj lingvoj. Nuntempa literatura normo de uzbeka lingvo estas bazata sur dialektoj de Fergana valo. Al ĝia fonetiko, leksiko kaj gramatiko forte influis persa lingvo kaj per tio ankaŭ araba. Dum 20-a jarcento uzbeka lingvo trafis fortan influon de rusa lingvo. Grava eco de uzbeka lingvo estas neesto de vokala harmonio tre tipa por aliaj tjurkaj lingvoj; pro tio afiksoj en uzbeka morfologio havas nur unu varianton: ekzemple -lar- por la sufikso de pluralo (komparu kun paro -lar-/-ler- en turka lingvo).

Por uzbeka lingvo estas uzata latina skribsistemo akceptita en Uzbekio en 1990-aj jaroj anstataŭ estinta cirila; sed en multaj aliaj landoj kaj parte en Uzbekio oni ĝis nun uzas malnovan cirilan alfabeton.

Plej proksimaj lingvoj al uzbeka estas ujgura kaj formortanta ilitjurka.

Geografio

La uzbeka estas parolata plejparte en Uzbekio kaj najbaraj landoj de Meza Azio.

Landoj kun multe da uzbekparolantoj:

LandoParolantaro
Uzbekio23,7 milionoj[3]
Afganio2,9 milionoj
Taĝikio1,0 milionoj[4]
Kirgizio870 mil[5]
Kazaĥio450 mil[5]
Turkmenio320 mil
Rusio270 mil[6]

Uzbeka lingvo estas oficiala lingvo en Uzbekio[1]. Ĝi ankaŭ havas oficialan statuson en kelkaj lokoj de Afganio[2]

Dialektoj

Historio

Alfabeto

Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Uzbeka alfabeto.

Dum lasta jarcento alfabeto de uzbeka lingvo multfoje ŝanĝiĝis. Ĝis 1927 estis uzata araba skribsistemo, poste — alfabeta surbaze de latina, dum 19391992 estis uzata uzbeka alfabeto bazita sur cirila, ekde 1992 ĝin oficiale anstataŭigis latina skribsistemo[7], sed en ĉiutaga vivo la du skribsistemoj (cirila kaj latina) estas uzataj en amaskomunikiloj, dum korespondado ktp. Parolantoj de uzbeka lingvo en Ĉinio kaj Afganio plu uzas araban skribsistemon.

Transliterumo
Eksaj arabajEksaj latinajEksaj cirilajNunaj latinajPrononco laŭ esperantoIFA
-19291936-19401940-19921992-
ﺍ, هƏ əА аA aaɑ
B вБ бB bbb
D dД дD ddd
E eЕ еE eeɛ
F fФ фF fff
گG gГ гG ggg'
ﺡ,ﻩH hҲ ҳH hhh
یI iИ иI iiɪ
ﺝ, ژÇ ç, Ƶ ƶЖ жJ jĝʤ
K kК кK kkk'
Q qҚ қQ q(ne)q
L lЛ лL lll
M mМ мM mmm
N nН нN nnn
A aО оO omalfermi larĝe oɔ
پP pП пP ppp
R rР рR rrr
ﺙ,ﺱ,ﺹS sС сS sss
ﺕ,ﻁT tТ тT ttt
U uУ уU uuu
V vВ вV vvv, w
X xХ хX xĥx
یJ jЙ йY yjj
ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅZ zЗ зZ zzz
O oЎ ўOʻ oʻmalfermi mallarĝe oo
Ƣ ƣҒ ғGʻ gʻvoĉa ĥɣ
Ş şШ шSh shŝʃ
چC cЧ чCh chĉʧ
ء, عʼЪ ъʼ(ne)ʔ

Lingvoscienca priskribo

Ekzemploj

Jen antaŭparolo de Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj, unue en hodiaŭa latinliteraro kaj due laŭ uzbeka cirilo:

* Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng boʻlib tugʻiladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlarva bir-birlari ila birodarlarcha muomala qilishlari zarur.* Барча одамлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирларва бир-бирлари ила биродарларча муомала қилишлари зарур.

Uzbeka lingvo en Uzbekio

Uzbeka lingvo en Afganio

Uzbeka lingvo en Kazaĥio

Uzbeka lingvo en Rusio

Laŭ tutrusia popolnombrado de 2010 uzbekan lingvon en Rusio scias 273 451 loĝantoj (0,20 % de tuta respondintaro)[8]; laŭ aliaj taksoj - multoble pli[9].

Pro vasta labor-enmigrado el Uzbekio kaj aliaj landoj de Meza Azio uzbekoj estas unu el plej egaj naci-malplimultoj en Rusio kaj pro tio uzbeka lingvo estas populara en egaj rusiaj urboj kaj aglomeraĵoj.

Plivastigado kaj lingva politiko

Laŭ lingva politiko de Rusio lerniloj pri uzbeka lingvo (lernolibroj, vortaroj ktp.) estas malmultaj kaj en preskaŭ ĉiuj librovendejoj estas neaĉeteblaj.

En Rusio estas eldonataj kelkaj gazetoj parte en uzbeka lingvo celantaj informi uzbekajn enmigrantojn pri vivo en Rusio kaj rusia leĝaro:

Lernado

Uzbekan lingvon oni lernas en kelkaj celgrupoj en Moskva lingvistika universitato[10].

En 2014 en Moskvo dum kelkaj monatoj okazis senpaga kurso de uzbeka kaj 3 aliaj lingvoj (por rusparolantoj) kun instruisto el Moskva lingvoscienca universitato. Ĝin partoprenis kelkdekaj dekoj homoj; poste instruado daŭris por volantoj.

En Rusio estas eldonitaj kelkaj lernolibroj de uzbeka lingvo:

  • "Учебник узбекского языка" (Мухитдинова Х.С., Насилов Д.М.). Moskvo, eldonejo "Восточная литература", jaro 2012
  • "Узбекский язык для стран СНГ" (Бакиева Г.Х. kaj aliaj). Moskvo, eldonejo ФГБОУ ВПО МГЛУ, jaro 2012 (partoj 1 Arkivigite je 2016-03-09 per la retarkivo Wayback Machine, 2 Arkivigite je 2014-09-23 per la retarkivo Wayback Machine)
  • "Узбекский язык. Самоучитель" (Арзамазов А.А). Moskvo, eldonejo "Живой язык", jaro 2015

Uzbeklingva literaturo


Enciklopedioj

Uzbekaj verkistoj

Referencoj